Mỹ siết nguồn tài chính Iran, kế hoạch của Tổng thống Trump liệu có thành công?

Trả lời hãng thông tấn quốc gia Israel ngày 14/9, Tiến sĩ Salem AlKetbi, nhà phân tích chính trị của Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), nhận định Washington dường như đã sẵn sàng chuyển cuộc chiến với Iran sang một đấu trường mới.

Theo ông, thiệt hại quân sự có thể được khắc phục theo thời gian, nhưng một cuộc chiến kéo dài sẽ làm cạn kiệt nguồn lực mà không quốc gia nào có thể duy trì nếu thiếu tài chính.

Đây cũng là lý do những bình luận gần đây của Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent được đặc biệt chú ý. Ông Bessent gọi các biện pháp chống Iran là “chưa từng có tiền lệ” trong lịch sử cô lập kinh tế một quốc gia.

Washington đang dựa trên những biện pháp sẵn có, gồm sức ép hàng hải và các lệnh trừng phạt nhằm vào dầu mỏ, tàu thuyền, tài chính và mạng lưới mua sắm vũ khí. Kể từ khi Tổng thống Donald Trump trở lại nắm quyền, các biện pháp của Mỹ đã nhằm vào hơn 1.000 thực thể, tàu thuyền và máy bay có liên quan đến Iran.

Vấn đề hiện nay không chỉ là bổ sung thêm các đối tượng vào danh sách trừng phạt của Bộ Tài chính Mỹ, mà là liệu Washington có thể kết nối những biện pháp này thành một mạng lưới đủ sức siết chặt hoạt động thương mại của Iran trên biển, trên không, qua hệ thống ngân hàng và cả trên đất liền hay không.

Xuất khẩu dầu Iran giảm mạnh

Sức ép đã bắt đầu thể hiện rõ trong lĩnh vực dầu mỏ. Theo dữ liệu của Kepler do Reuters trích dẫn, trong tháng 5 năm nay, xuất khẩu dầu thô của Iran giảm xuống khoảng 260.000 thùng/ngày, thấp hơn nhiều so với mức trung bình khoảng 1,67 triệu thùng/ngày trong năm 2025.

Như vậy, lượng dầu xuất khẩu đã giảm hơn 1,4 triệu thùng/ngày, tác động nghiêm trọng đến nguồn thu ngoại tệ của Iran trong bối cảnh nước này cần nguồn lực để duy trì chiến tranh, khắc phục thiệt hại và bảo đảm hoạt động của nền kinh tế.

Tổng thống Trump thậm chí đưa ra con số thiệt hại lớn hơn khi cho rằng Iran có thể mất tới 500 triệu USD mỗi ngày do lệnh phong tỏa. Điều này cho thấy Washington đang đặt cược vào khả năng sức ép kinh tế có thể đạt được những kết quả mà các cuộc không kích khó mang lại.

Các lệnh trừng phạt cũng làm giảm nguồn thu của Iran từ những hoạt động thương mại mà nước này vẫn duy trì. Chi phí vận chuyển, bảo hiểm và các dịch vụ trung gian tăng lên, trong khi người mua yêu cầu mức chiết khấu lớn hơn để bù đắp rủi ro. Việc thu hồi các khoản thanh toán cũng trở nên khó khăn hơn.

Tình trạng này đặc biệt rõ trên biển, nơi các biện pháp trừng phạt nhằm vào hàng chục tàu có liên hệ với “đội tàu bí mật” - mạng lưới tàu chở dầu và các bên trung gian được sử dụng để che giấu tuyến vận chuyển, né tránh các hạn chế. Mỹ cũng áp dụng biện pháp trừng phạt đối với các công ty vận tải, bảo hiểm và dịch vụ hỗ trợ mạng lưới này.

Sức ép mở rộng từ biển, hàng không đến đường bộ

Sự siết chặt không chỉ diễn ra trên biển. Vận tải hàng không cũng trở thành lĩnh vực mà các biện pháp trừng phạt có thể khiến hoạt động của Iran tốn kém và khó khăn hơn.

Bộ Tài chính Mỹ đã cảnh báo các công ty và chính phủ nước ngoài không cung cấp dịch vụ cho những hãng hàng không Iran bị trừng phạt. Các hạn chế bao phủ nhiều lĩnh vực, từ phụ tùng, bảo trì, nhiên liệu, vật tư, phí hạ cánh đến dịch vụ ngân hàng.

Khi các tuyến đường biển và hàng không bị siết chặt, đường bộ trở nên quan trọng hơn đối với Iran. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực đặt ra thách thức lớn nhất đối với Washington.

Iran có đường biên giới dài và nhiều điểm giao cắt với các nước láng giềng. Việc kiểm soát toàn bộ những tuyến này đòi hỏi sự hợp tác về chính trị và an ninh của nhiều quốc gia, điều khó có thể bảo đảm hoàn toàn.

Do đó, sức ép đối với các tuyến đường bộ diễn ra chậm và ít chặt chẽ hơn so với đường biển, giúp Tehran vẫn có không gian để duy trì hoạt động, dù chi phí ngày càng tăng.

Kinh tế Iran chịu sức ép lớn

Khi các kênh thương mại và tài chính bị thu hẹp, sức ép nhanh chóng lan từ cảng biển, sân bay và ngân hàng vào nền kinh tế Iran.

Ước tính mới nhất của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), trong bản cập nhật tháng 7/2026, cho thấy kinh tế Iran sẽ suy giảm khoảng 5,4% trong năm nay. Lạm phát trung bình được dự báo ở mức 68,9%.

Trong khi đó, số liệu của Iran cho thấy lạm phát hàng năm ở mức khoảng 66% trong tháng 7, còn giá thực phẩm tăng tới 128%.

Những con số này làm gia tăng chi phí sinh hoạt và hoạt động kinh doanh, đồng thời khiến Chính phủ Iran khó khăn hơn trong việc huy động nguồn lực cho chiến tranh, khắc phục thiệt hại và duy trì các hoạt động kinh tế cơ bản.

Tuy nhiên, Iran chưa hoàn toàn bị mắc kẹt. Sau nhiều thập kỷ đối phó với các lệnh trừng phạt, nước này đã tích lũy kinh nghiệm trong việc xây dựng các công ty bình phong, sử dụng trung gian, thiết lập hệ thống thanh toán thay thế và che giấu hoạt động vận chuyển tàu thuyền, hàng hóa.

Khả năng tìm kiếm các giải pháp thay thế của Iran vẫn là một yếu tố quan trọng. Song bài toán sẽ thay đổi khi chính những giải pháp này ngày càng trở nên tốn kém.

Khi việc vận chuyển dầu trở nên rủi ro hơn, việc thu tiền khó khăn hơn, còn các hoạt động thương mại phải chuyển sang những tuyến đường dài và đắt đỏ hơn, Tehran sẽ phải chi nhiều nguồn lực hơn để duy trì hoạt động kinh tế vốn đã suy giảm.

Cuối cùng, hiệu quả của chiến lược gây sức ép của Washington không chỉ phụ thuộc vào số lượng lệnh trừng phạt được áp đặt, mà còn ở khả năng liên kết các biện pháp này thành một hệ thống khiến việc né tránh trừng phạt trở thành một phần của chính sức ép.

H.A (theo TTXVN)