Giải mã bảo vật ‘Sùng Thiên tự bi’
Bảo vật quốc gia ‘Sùng Thiên tự bi’ tại chùa Dâu, xã Trường Tân (Hải Phòng) được dựng năm 1331 thời Trần, nổi bật với chữ 'Phật' lớn và những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật.
Tấm bia đá với chữ “Phật”
Chùa Dâu (Sùng Thiên tự) nằm giữa không gian làng quê thôn Thị Đức, xã Trường Tân, thành phố Hải Phòng, chung quanh là cánh đồng và dòng sông Hàn uốn lượn. Tấm bia “Sùng Thiên tự bi” lưu giữ tại đây là một trong những hiện vật có giá trị đặc biệt của di tích.
Bia được làm bằng đá xanh, cao khoảng 1,5 m, rộng gần 90 cm, dày 20 cm, đặt trên lưng một con rùa đá. Phần trán bia tạo hình vòng cung, thân bia hình chữ nhật.
Nổi bật ở mặt trước bia khắc chữ Phật lớn. Mặt sau khắc 3 chữ Hán “Sùng Thiên tự”, phía dưới ghi tên những người đã cung tiến ruộng đất, tiền của để tu sửa chùa.
Diềm trán bia có hình lưỡng long chầu nguyệt, giữa trán là hoa sen. Hai bên thân bia trang trí hình rồng, vân xoắn, phần chân có hoa văn sóng nước.
Trên mặt trước của bia, phía dưới chữ “Phật” còn có hình chim hạc đứng, đầu đội ngọn nến đang cháy và hình một con quỷ dáng người đội đỉnh hương. Bệ đỡ bia là một con rùa đá với đầu hơi ngẩng, mắt tròn, mũi cao, miệng rộng, tạo nên sự kết hợp hài hòa giữa văn bia và nghệ thuật điêu khắc đá.
Theo tư liệu, bia được khởi dựng năm 1331, niên hiệu Khai Hựu thứ 3 thời Trần. Văn bia có khoảng 1.180 chữ, do Hòa thượng Huệ Văn, một người tu hành tại đây, soạn. Đây là thời kỳ Phật giáo có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống xã hội. Những thông tin được lưu giữ trên bia là nguồn tư liệu đáng chú ý để nghiên cứu đời sống tinh thần của người Việt thời Trần.
Những giá trị của bia đá
Bia “Sùng Thiên tự bi” cung cấp nhiều thông tin về địa danh và đời sống cộng đồng dưới thời Trần. Những tên làng, xã và địa danh được ghi trên bia giúp các nhà nghiên cứu có thêm căn cứ tìm hiểu quá trình hình thành các khu dân cư tại khu vực này.
Văn bia cũng đề cập việc người dân cung tiến ruộng đất, tiền của cho chùa. Qua đó, các nhà nghiên cứu có thể tìm hiểu thêm về tình hình ruộng đất, phong tục, tập quán và những quy định của cộng đồng làng xã trong việc giữ gìn sự tôn nghiêm của nơi thờ tự.
Tấm bia phản ánh mối quan hệ giữa ngôi chùa và cộng đồng cư dân xung quanh, khi người dân đóng góp ruộng đất, tiền của để duy trì và tu sửa nơi thờ tự.
Qua nội dung văn bia, dấu ấn của Phật giáo thời Trần cũng được thể hiện rõ nét. Đây là thời kỳ Phật giáo hòa nhập sâu vào đời sống dân tộc, có ảnh hưởng đến tư tưởng, văn hóa, văn học và nghệ thuật.
Theo các nhà nghiên cứu Hán Nôm, chữ “Phật” và phần nội dung thân bia được thể hiện bằng thể triện thư và hành thư. Đường nét được tổ chức chặt chẽ nhưng vẫn có sự phóng khoáng, tạo nên vẻ đẹp riêng của một tác phẩm thư pháp trên đá.
Từ chữ viết đến hoa văn, từ hình rồng, hoa sen đến rùa đá, các chi tiết đều được kết hợp trong một bố cục cân xứng. Nghệ thuật chạm khắc mềm mại, đa dạng cho thấy trình độ thẩm mỹ và kỹ thuật của người xưa.
Tháng 6/2018, hồ sơ đề nghị công nhận bảo vật được lập sau quá trình nghiên cứu, thẩm định và dịch nội dung văn bia. Ngày 24/12/2018, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1821/QĐ-TTg công nhận 22 hiện vật, nhóm hiện vật là bảo vật quốc gia đợt 7, trong đó có bia “Sùng Thiên tự bi”.
Chùa Dâu là di tích có lịch sử lâu đời, mang dấu ấn đan xen giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ thánh. Chùa được xây dựng từ thời Lý Anh Tông, năm 1118, thờ Tiên Dung công chúa - người được cho là đã âm phù Hai Bà Trưng đánh giặc Đông Hán.
Tương truyền, tên gọi chùa Dâu bắt nguồn từ việc dòng sông Hàn từng cuốn một bè gỗ dâu lớn vào bờ. Người dân cho đây là điềm lành nên vớt gỗ lên tạc tượng, từ đó gọi tên chùa là chùa Dâu.
Trước đây, chùa có quy mô hơn 100 gian. Hiện di tích còn 5 gian tiền đường, 3 gian hậu cung, cùng hệ thống 12 pho tượng gỗ sơn son thếp vàng và khám thờ công chúa Tiên Dung được chạm khắc tinh xảo. Chùa cũng ghi dấu nhiều sự kiện cách mạng trong thời kỳ 1945 - 1953.
Với những giá trị về lịch sử, kiến trúc và văn hóa, chùa Dâu được xếp hạng di tích quốc gia năm 1992. Lễ hội truyền thống của chùa được tổ chức hằng năm vào ngày 8 - 10/8 âm lịch, với nghi lễ rước kiệu và nhiều trò chơi dân gian.
Gần 700 năm qua, tấm bia bảo vật quốc gia “Sùng Thiên tự bi” tại chùa Dâu lưu giữ nhiều dấu ấn về đời sống, tín ngưỡng và văn hóa của người xưa. Những dòng chữ, hoa văn, địa danh và tên người được khắc trên bia là những tư liệu quý, góp phần giúp thế hệ hôm nay hiểu thêm về vùng đất và đời sống xã hội thời Trần.