Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam: Thiếu sách giáo khoa do địa phương sai quy trình

Trong thông tin gửi đến báo chí, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho rằng “mặc dù công tác cung ứng sách giáo khoa thường được coi là trách nhiệm chính của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và Bộ Giáo dục và Đào tạo nhưng qua phân tích thực tế vận hành và các quy định pháp lý, nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng đứt gãy nguồn cung năm nay xuất phát trực tiếp từ sự thụ động, chậm trễ và thực hiện sai quy trình trong công tác quản lý tại các địa phương”.

Chịu sự phụ thuộc tuyệt đối vào dữ liệu địa phương

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho hay đơn vị này vận hành dưới mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và chịu sự điều chỉnh chặt chẽ của Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp. Do đó, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam có trách nhiệm bảo toàn và phát triển vốn, không được phép tự ý in ấn tích trữ vượt mức quy định khi chưa có đơn đặt hàng hoặc nhu cầu xác thực, bởi nguy cơ tồn kho gánh lỗ sẽ vi phạm quy định quản lý vốn nhà nước.

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam không có thẩm quyền hay bộ máy tổ chức để tự điều tra, dự báo số lượng học sinh tại từng trường học trên cả nước. Việc xây dựng kế hoạch in ấn, tái bản và phân phối hoàn toàn phụ thuộc vào danh mục, số lượng đăng ký và đơn đặt hàng chính thức do các sở giáo dục và đào tạo, phòng giáo dục và đào tạo và hệ thống nhà trường tổng hợp gửi về. Khi dữ liệu đầu vào từ địa phương bị sai lệch hoặc chậm trễ, toàn bộ chuỗi cung ứng phía sau sẽ bị ảnh hưởng.

Khẳng định chịu sự phụ thuộc tuyệt đối vào dữ liệu từ địa phương, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho rằng các địa phương chịu trách nhiệm trực tiếp trong việc dự báo nhu cầu lệch chuẩn và đứt gãy kênh đăng ký qua nhà trường; vội vã triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa và phớt lờ cảnh báo pháp lý; chậm trễ trong việc tổ chức mua sắm và định hướng dư luận.

Cụ thể, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho rằng các địa phương là cấp trực tiếp quản lý cơ sở giáo dục, nắm rõ biến động tuyển sinh và sáp nhập trường lớp. Tuy nhiên, công tác tổng hợp dữ liệu năm học 2026 - 2027 tại nhiều nơi chưa được thực hiện đầy đủ, khiến đơn vị phát hành phải đặt hàng dựa trên ước tính. Hậu quả là nhu cầu phát sinh toàn quốc tăng gần 69,9 triệu bản (tương đương 39,7% so với dự báo ban đầu), vượt xa khả năng dự phòng thông thường.

Kênh đăng ký mua sách qua nhà trường vốn giúp điều tiết nhu cầu trong tháng 6 và tháng 7. Năm nay, do sắp xếp bộ máy chính quyền hai cấp, sáp nhập trường và kiện toàn ban giám hiệu, nhiều trường không tổ chức hoặc tổ chức tiếp nhận nhu cầu rất muộn. Đơn cử, đến ngày 25/8/2026, tại thành phố Hồ Chí Minh vẫn còn 197 trường chưa tiếp nhận đăng ký mua sách. Việc này khiến phụ huynh phải tự tìm mua tại hệ thống bán lẻ ngay trước ngày khai giảng, gây quá tải cục bộ.

Địa phương vội vã và sai quy trình

Về triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam nhận định các địa phương đã vội vã và bỏ qua quy trình của Nghị định 271/2026/NĐ-CP (ban hành ngày 3/7/2026). Nghị định quy định lộ trình miễn phí sách giáo khoa bắt buộc từ năm học 2029 - 2030 và yêu cầu UBND cấp tỉnh phải phê duyệt kế hoạch nhu cầu trước ngày 30/10 hằng năm để làm căn cứ lập dự toán và giao sách trước ngày 15/6.

Tuy nhiên, khi Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã in và phát hành 80% sản lượng năm học 2026 - 2027, 10 địa phương vẫn công bố kế hoạch thực hiện miễn phí ngay trong năm học này mà chưa chuẩn bị đủ điều kiện kinh phí, thủ tục phê duyệt hay phương án mua sắm. Đến ngày 12/9/2026, cả 10 địa phương đều chưa triển khai được.

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết, ngày 21/7/2026, đơn vị này đã phát hành công văn số 1246/NXBGDVN gửi Bộ Giáo dục và Đào tạo và các sở giáo dục và đào tạo nêu rõ quy trình đấu thầu, in và hoàn thiện sách giáo khoa cần tối thiểu 6 tháng (nếu đặt in bổ sung muộn thì đến tháng 2/2027 mới có thể giao sách). Tuy nhiên, nhiều địa phương đã không tiếp thu hay phản hồi đầy đủ, phớt lờ cảnh báo, tiếp tục phê duyệt kế hoạch và tổ chức đấu thầu muộn. Kết quả là các gói thầu diễn ra sát ngày khai giảng đều không có nhà thầu tham gia.

Thành phố Huế ban hành kế hoạch ngày 10/8/2026, đến ngày 29/8/2026 hủy thầu để điều chỉnh từ 28 tỷ đồng xuống 12 tỷ đồng; Khánh Hòa ban hành kế hoạch ngày 27/8/2026; Thành phố Hồ Chí Minh và Gia Lai ban hành kế hoạch vào giữa tháng 8/2026; Quảng Ninh phải thay đổi phương thức mua sắm sau khi Nghị định 271 ban hành. Các mốc thời gian này đều sát hoặc sau ngày khai giảng, khiến việc cung ứng đúng hạn trở nên bất khả thi.

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cũng cho rằng sự chậm trễ trong công tác công khai số liệu phân bổ, địa điểm bán sách và giải thích nguyên nhân của chính quyền địa phương đã khiến những điểm thiếu sách cục bộ bị đẩy thành tâm lý hoảng loạn, tạo cảm giác thiếu sách trên diện rộng.

Lấy ví dụ về bất cập triển khai tại Đắk Lắk và Khánh Hòa, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho rằng nhìn vào thực tế triển khai tại tỉnh này có thể cho thấy sự bất cập trong công tác phối hợp và quản lý của địa phương hiện lên rất rõ nét qua các văn bản và lộ trình thực hiện.

Cụ thể, theo Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, tỉnh Đắk Lắk thiếu đơn đặt hàng chính thức và ngưng trệ phản hồi, thiếu hợp tác trong khâu thủ tục của địa phương. Ngày 21/8/2026, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đắk Lắk gửi công văn số 2726/BC-SGDĐT thông báo nhu cầu 2,31 triệu bản sách giáo khoa miễn phí, nhưng lại ghi chú đây chỉ là cơ sở để lập phương án, chưa thay thế đơn đặt hàng hay hợp đồng mua sách.

Ngày 27/8/2026, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam ra công văn 1484/NXBGDVN nêu rõ thời gian đấu thầu và in cần 6 - 7 tháng, dự kiến giao trước 1 triệu bản trong tháng 11/2026. Đồng thời, đơn vị này cũng chỉ ra các điểm bất hợp lý trong đăng ký môn học lựa chọn (Âm nhạc, Mỹ thuật, Chuyên đề...) cấp trung học phổ thông và đề nghị Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đắk Lắk chốt đơn hàng chính thức trước ngày 30/8/2026. Tuy nhiên, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đắk Lắk hoàn toàn không phản hồi.

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho hay tính đến ngày 7/9/2026, đơn vị này đã cung ứng 6,8 triệu bản sách giáo khoa cho Đắk Lắk (đạt 100% kế hoạch phát hành ban đầu) và khẳng định: “sách tại cửa hàng vẫn còn nhiều”. Theo đó, đơn vị này cho rằng thông tin Đắk Lắk thiếu 2,31 triệu bản sách giáo khoa, tương đương 40%, là thông tin sai lệch.

Trường hợp tỉnh Khánh Hòa, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết địa phương đã ban hành chính sách đột xuất ngoài kế hoạch.

Cụ thể, ngày 27/8/2026 (chỉ 1 tuần trước khai giảng), Hội đồng Nhân dân tỉnh Khánh Hòa mới ban hành Nghị quyết số 32/2026/NQ-HĐND thực hiện miễn phí sách giáo khoa cho học sinh vùng III, làm phát sinh mới 342.868 bản sách.

Trước đó, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã cung ứng đầy đủ hơn 2 triệu bản sách giáo khoa theo đúng đơn đặt hàng ban đầu của tỉnh. Việc địa phương ban hành nghị quyết quá muộn đòi hỏi chu trình đấu thầu, in, vận chuyển mất 3 tháng.

“Đặc thù của ngành in ấn và xuất bản đòi hỏi thời gian nhất định cho các khâu: chuẩn bị vật tư, in ấn, đóng cuốn và vận chuyển qua hàng trăm cây số đến từng điểm trường. Việc các đơn hàng bổ sung phát sinh đột biến trong thời gian quá ngắn đã đặt đơn vị cung ứng vào thế hoàn toàn bất khả thi để đáp ứng ngay lập tức, dẫn đến tình trạng khan hiếm sách cục bộ tại một số tỉnh, thành”, Nhà xuất bản Việt Nam nêu rõ.

Đề nghị giao trách nhiệm cho địa phương

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cũng cho hay, trước những biến động từ phía địa phương, Bộ Giáo dục và Đào tạo và Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã thể hiện tinh thần trách nhiệm trong việc khắc phục hậu quả.

Bộ Giáo dục và Đào tạo nghiêm túc nhìn nhận trách nhiệm trong công tác tổng hợp, dự báo nhu cầu chung đồng thời lập Tổ công tác phản ứng nhanh 24/7 để liên tục rà soát, điều phối và luân chuyển sách giáo khoa giữa các địa phương thừa/thiếu.

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã huy động tối đa công suất các nhà in đối tác, nâng tổng số lượng cung ứng đạt gần 240 triệu bản sách giáo khoa tính đến giữa tháng 9/2026. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cũng mở hoàn toàn miễn phí hệ thống sách giáo khoa điện tử tại địa chỉ taphuan.nxbgd.vn để giáo viên và học sinh sử dụng tạm thời, cam kết hoàn tất việc cung cấp các bản sách in bổ sung còn thiếu trước ngày 30/9/2026.

Để chấm dứt tình trạng thiếu hụt cục bộ và bảo đảm tính chủ động trong khâu cung ứng sách giáo khoa cho các năm học tiếp theo, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho rằng việc khắc phục cần tập trung vào các định hướng giải pháp trọng tâm gồm: quy trách nhiệm rõ ràng cho chính quyền địa phương; hoàn thiện cơ chế pháp lý đối với sách giáo khoa; tăng cường kiểm tra, giám sát liên ngành.

Cụ thể, UBND các tỉnh, thành phố phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về tính chính xác của số liệu dự báo số lượng học sinh và nhu cầu sách giáo khoa trên địa bàn. Trường hợp các địa phương muốn chủ động triển khai chính sách miễn phí hoặc hỗ trợ sách giáo khoa sớm hơn lộ trình chung, bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình lập dự toán và thời hạn phê duyệt kế hoạch nhu cầu (trước ngày 30/10 hằng năm) theo đúng quy định tại Nghị định 271/2026/NĐ-CP để bảo đảm sách nhập kho thư viện đúng thời gian quy định.

Về cơ chế, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam kiến nghị cần xem xét, đề xuất quy định đưa sách giáo khoa vào danh mục "sản phẩm, dịch vụ công thiết yếu". Việc định danh này sẽ tạo hành lang pháp lý vững chắc cho phép Nhà nước và các nhà xuất bản chủ động hơn trong cơ chế đặt hàng, bố trí ngân sách, dự trữ quốc gia và điều tiết nguồn hàng kịp thời khi xuất hiện biến động nhu cầu đột biến tại các vùng miền.

Bên cạnh đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các cơ quan chức năng cần siết chặt công tác kiểm tra, giám sát quá trình ban hành và thực thi các chính sách hỗ trợ, miễn phí sách giáo khoa tại từng địa phương. Việc kiểm tra nhằm bảo đảm mọi chính sách trước khi ban hành đều được thẩm định kỹ lưỡng về nguồn lực và tính khả thi, tránh tình trạng thông tin chỉ đạo thiếu rõ ràng làm gián đoạn chuỗi cung ứng và ảnh hưởng đến quyền lợi của học sinh.

Theo TTXVN