Mỹ - Trung và những quy tắc mới của trật tự quốc tế

Những vấn đề vượt ra ngoài quan hệ song phương

Hằng năm vào tháng 9, các nhà lãnh đạo thế giới tập trung tại New York tham dự kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc (LHQ). Hàng loạt cuộc gặp, họp báo và bài phát biểu diễn ra trong những ngày cao điểm của hoạt động ngoại giao quốc tế.

Năm nay, trong khi các hoạt động ngoại giao diễn ra tại New York, một diễn biến đáng chú ý khác thu hút sự quan tâm tại Washington: Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình hội đàm với Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 24/9. Đây là cuộc gặp thứ hai trong chuỗi 4 cuộc gặp dự kiến giữa hai nhà lãnh đạo, sau chuyến thăm cấp nhà nước của Tổng thống Trump tới Trung Quốc hồi tháng 5/2026.

Việc cuộc gặp diễn ra cùng thời điểm các nhà lãnh đạo thế giới tập trung tại LHQ khiến sự chú ý quốc tế đồng thời hướng tới hai khuôn khổ ngoại giao: một bên là diễn đàn đa phương với sự tham gia của đông đảo quốc gia, bên kia là cuộc tiếp xúc trực tiếp giữa hai cường quốc.

Theo tạp chí National Interest, sự khác biệt này ngày càng đáng chú ý khi quan hệ Mỹ - Trung có khả năng tác động tới những vấn đề mà các quốc gia khác khó có thể đứng ngoài.

Các cuộc gặp giữa lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc chỉ có hai bên tham gia, nhưng những vấn đề được bàn thảo lại có phạm vi ảnh hưởng rộng. Với quy mô kinh tế, chính trị và chiến lược của hai nước, các thỏa thuận hoặc hiểu biết đạt được giữa Washington và Bắc Kinh có thể tác động tới nhiều quốc gia và khu vực.

National Interest cho rằng một cấu trúc quan hệ Mỹ - Trung mang tính song phương đang ngày càng nổi bật trong những vấn đề liên quan tới trật tự quốc tế. Đây có thể được xem như một dạng “G2” không chính thức, trong đó Mỹ và Trung Quốc trực tiếp xử lý một số vấn đề có ảnh hưởng rộng, còn các quốc gia khác phải tính toán cách phản ứng và bảo vệ lợi ích của mình.

Chương trình nghị sự giữa hai nước hiện bao gồm nhiều vấn đề, từ thương mại, chuỗi cung ứng đến trí tuệ nhân tạo (AI) và các vấn đề địa chính trị. Tuy nhiên, theo Reuters, chưa có nhiều kỳ vọng về một đột phá chính sách lớn từ cuộc gặp.

Tác động của quan hệ Mỹ - Trung cũng thể hiện rõ tại các khu vực chiến lược. Bắc Kinh đang tận dụng những khoảng trống xuất hiện trong chính sách đối ngoại của Washington để gia tăng ảnh hưởng tại một số khu vực thuộc Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Trung Quốc đồng thời tăng cường vai trò tại Trung Đông, trong đó có quan hệ với Iran và các vấn đề liên quan tới những tuyến hàng hải chiến lược như eo biển Hormuz và Bab el-Mandeb. Ảnh hưởng kinh tế và ngoại giao của Bắc Kinh cũng ngày càng mở rộng tại các quốc gia Vùng Vịnh.

Những diễn biến này khiến tính toán chiến lược của Washington không thể tách rời khỏi sự hiện diện ngày càng lớn của Trung Quốc ở các khu vực có ý nghĩa quan trọng đối với thương mại, năng lượng và an ninh quốc tế.

Trong bối cảnh đó, châu Âu và các quốc gia thường được gọi là “cường quốc tầm trung” đứng trước yêu cầu xác định vai trò trong môi trường quốc tế biến động. Những thảo luận về liên minh mới, khả năng tự chủ chiến lược và không gian hành động của các nước tầm trung ngày càng được quan tâm.

Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa hình thành một khuôn khổ đủ rõ để thay thế hoặc cân bằng hoàn toàn ảnh hưởng của quan hệ Mỹ - Trung. Điều này đặt ra câu hỏi về cách các quốc gia khác có thể duy trì tiếng nói và lợi ích trong những vấn đề chịu tác động ngày càng lớn từ cạnh tranh giữa hai cường quốc.

Một lĩnh vực khác cho thấy rõ sự đan xen giữa cạnh tranh cường quốc và nhu cầu hợp tác quốc tế là AI.

Hai nước Mỹ và Trung Quốc đã bắt đầu thảo luận về các cơ chế liên quan tới công nghệ này. Theo National Interest, những trao đổi giữa Washington và Bắc Kinh có thể gợi nhớ các cuộc đàm phán quốc tế trước đây về vũ khí hủy diệt hàng loạt, khi các cường quốc tìm cách xây dựng những nguyên tắc nhằm kiểm soát các công nghệ có khả năng làm thay đổi cán cân chiến lược.

Tuy nhiên, quản trị AI không chỉ là vấn đề giữa Mỹ và Trung Quốc. Nội dung này đang được thảo luận rộng rãi tại LHQ và nhiều tổ chức quốc tế khác. Trong bài phát biểu cuối cùng tại Đại hội đồng LHQ ngày 22/9, Tổng Thư ký LHQ António Guterres kêu gọi xây dựng khuôn khổ đa phương để quản trị rủi ro từ AI, trong đó có cơ chế giám sát độc lập.

Diễn biến này cho thấy các công nghệ mới có thể trở thành lĩnh vực cạnh tranh và hợp tác giữa các cường quốc, nhưng đồng thời vẫn đặt ra nhu cầu xây dựng các quy tắc có sự tham gia của cộng đồng quốc tế rộng lớn hơn.

Trật tự quốc tế giữa song phương và đa phương

Từ thương mại, chuỗi cung ứng đến công nghệ và địa chính trị, quan hệ Mỹ - Trung đang tạo ra những tác động vượt ra ngoài phạm vi hai nước. Điều này đặt ra câu hỏi về vai trò của các quốc gia khác nếu Washington và Bắc Kinh tiếp tục có ảnh hưởng lớn tới việc định hình những vấn đề quốc tế.

Theo National Interest, thay vì chỉ quan sát sự cạnh tranh giữa hai cường quốc, các nước khác sẽ phải xác định lợi ích, khả năng tự chủ và không gian hành động của mình trong môi trường quốc tế mới.

Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa các diễn đàn đa phương mất đi vai trò. LHQ vẫn là nơi tập hợp đông đảo quốc gia để thảo luận các vấn đề toàn cầu, từ xung đột, biến đổi khí hậu đến quản trị AI. Sự tồn tại song song của các cuộc tiếp xúc Mỹ - Trung và hoạt động ngoại giao đa phương tại LHQ cho thấy hai hình thức này tiếp tục đan xen trong quá trình xử lý các vấn đề quốc tế.

Cuộc gặp Donald Trump - Tập Cận Bình ngày 24/9 diễn ra trong bối cảnh hai nền kinh tế lớn tìm cách duy trì sự ổn định trong quan hệ song phương, đồng thời xử lý nhiều vấn đề từ thương mại đến địa chính trị.

Từ góc nhìn rộng hơn, sự phát triển của quan hệ Mỹ - Trung đặt ra vấn đề về cách các quốc gia khác bảo đảm lợi ích và tiếng nói của mình trong một trật tự quốc tế đang thay đổi. Trong khi cạnh tranh giữa hai cường quốc có thể tác động tới nhiều lĩnh vực, các cơ chế đa phương vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc tạo không gian để các quốc gia cùng tham gia xây dựng và điều chỉnh những quy tắc chung.

H.A (theo TTXVN)