950 năm Quốc Tử Giám - tôn vinh đạo học, lan tỏa tinh thần hiếu học và khát vọng cống hiến

Văn Miếu được xây dựng năm 1070 dưới thời Vua Lý Thánh Tông để thờ Khổng Tử, Chu Công và các bậc hiền nho. Sáu năm sau, năm 1076, Vua Lý Nhân Tông cho xây nhà Quốc Tử Giám phía sau Văn Miếu. Quốc Tử Giám được xem là trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam, mở đầu một thiết chế giáo dục có vị trí đặc biệt trong lịch sử dân tộc.

Quốc Tử Giám - trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam

Thời gian đầu sau khi được thành lập, Quốc Tử Giám dành cho con vua và con các bậc đại quyền quý. Đến năm 1253, Vua Trần Thái Tông đổi Quốc Tử Giám thành Quốc Học Viện, mở rộng đối tượng tiếp nhận, cho phép con em thường dân học hành xuất sắc được theo học. Sự thay đổi đó cho thấy giáo dục từng bước được mở rộng trên cơ sở đề cao việc học và khả năng của con người.

Nhiều thế hệ danh nhân, trí thức đã góp phần làm nên truyền thống của Quốc Tử Giám. Danh nhân Chu Văn An (1292 - 1370) từng giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, trực tiếp dạy các hoàng tử. Ông trở thành biểu tượng tiêu biểu của người thầy Việt Nam với tinh thần trọng đạo học, giữ gìn khí tiết và trách nhiệm với quốc gia.

Đến thời Hậu Lê, truyền thống khoa cử phát triển mạnh. Năm 1484 Vua Lê Thánh Tông khởi xướng việc lập bia đề danh Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám thể hiện tinh thần đề cao Nho học, trọng hiền tài. Đến nay, tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn lưu giữ được 82 bia ghi rõ họ tên, quê quán của 1.304 nhà trí thức khoa bảng (85 trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa; 283 hoàng giáp và 939 tiến sĩ). Trong số văn bia này, bia tiến sĩ có niên đại sớm nhất, được dựng năm 1484, đời Lê Thánh Tông, ghi lại lịch sử khoa thi năm 1442; bia tiến sĩ có niên đại muộn nhất, được dựng vào năm 1780, ghi về khoa thi năm 1779.

82 tấm bia Tiến sĩ cho biết những thông tin rất cụ thể về các khoa thi, số lượng thí sinh, tên và quê quán người đỗ, tên các quan trông coi thi, chấm thi, ngày yết bảng xướng danh… Mỗi tấm bia là một tác phẩm điêu khắc. Mỗi bài ký khắc trên bia là một áng văn chương phản ánh sinh động lịch sử, văn hóa và giáo dục của quốc gia Đại Việt trải dài hơn 300 năm. Nội dung các bài ký này đều do các bậc đại danh nho, tài cao đức trọng soạn.

Tác giả bài ký khắc trên tấm bia đầu tiên tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám là Thân Nhân Trung (1418 - 1499). Ông từng giữ chức Tế tửu Quốc Tử Giám. Ông nổi tiếng văn chương, được vua Lê Thánh Tông tin dùng và giao soạn bài ký khắc lên tấm bia tiến sĩ đầu tiên. Trong đó có câu nổi tiếng: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh, rồi lên cao, nguyên khí suy thì thế nước yếu, rồi xuống thấp. Vì vậy các thánh đế minh vương chẳng ai không lấy việc bồi dưỡng nhân tài, kén chọn kẻ sĩ, vun trồng nguyên khí làm việc đầu tiên”.

Năm 2010, 82 tấm bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là Di sản Tư liệu thế giới thuộc Chương trình Ký ức Thế giới. Năm 2012, Văn Miếu - Quốc Tử Giám được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt.

Không gian Văn Miếu - Quốc Tử Giám được tổ chức như một hành trình đi vào thế giới của đạo học. Từ Văn Miếu môn, Đại Trung môn đến Khuê Văn Các, giếng Thiên Quang, khu bia tiến sĩ, Đại Thành môn và khu Thái Học, các lớp không gian nối tiếp nhau tạo nên một chỉnh thể hài hòa giữa kiến trúc, cảnh quan và tư tưởng giáo dục. Khuê Văn Các với hình ảnh biểu tượng cho văn hiến Thăng Long; giếng Thiên Quang gắn với quan niệm về ánh sáng tri thức; những tấm bia tiến sĩ lưu danh người đỗ đạt - tất cả tạo nên một không gian mà ở đó lịch sử giáo dục được cảm nhận bằng cả tư liệu, kiến trúc và ký ức văn hóa.

Ngày nay, Văn Miếu - Quốc Tử Giám là một trong những điểm đến nổi tiếng của Hà Nội, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước; đồng thời cũng là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, giáo dục, nghệ thuật, nơi khen tặng cho học sinh xuất sắc và còn là nơi tổ chức hội thơ hằng năm vào ngày rằm tháng Giêng. Đặc biệt, đây cũng là nơi các sĩ tử ngày nay đến “cầu may” trước mỗi kỳ thi.

Có thể khẳng định, Văn Miếu - Quốc Tử Giám chính là một biểu tượng về sự coi trọng tri thức, về đạo học và về khát vọng tìm kiếm, đào tạo, trọng dụng người tài để phụng sự đất nước. Từ nền móng ấy, truyền thống hiền tài trở thành một phần của bản sắc văn hiến Thăng Long - Hà Nội.

Trong bối cảnh phát triển mới, những giá trị đó càng có ý nghĩa. Nền kinh tế tri thức, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đòi hỏi nguồn nhân lực có chất lượng cao, có năng lực sáng tạo và khả năng thích ứng. Vì thế, cùng với niềm tự hào về một thiết chế giáo dục ra đời cách đây gần một thiên niên kỷ, các thế hệ ngày nay cần tiếp tục phát huy truyền thống trọng học, trọng hiền tài, biến những giá trị được hun đúc qua lịch sử thành nguồn lực tinh thần cho công cuộc phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Khơi dậy khát vọng hiền tài cho kỷ nguyên phát triển mới

Nhân kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám, thành phố Hà Nội triển khai chuỗi hoạt động với nhiều nội dung về văn hóa, giáo dục, khoa học và bảo tồn di sản. Kế hoạch số 105/KH-UBND ngày 14/3/2026 xác định việc tổ chức các hoạt động kỷ niệm là dịp tôn vinh 950 năm nền Quốc học Việt Nam, làm rõ vai trò của Quốc Tử Giám trong đào tạo nhân tài qua các triều đại, đồng thời khơi dậy truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài. Thông điệp là: “950 năm Quốc học - Khơi dậy khát vọng hiền tài cho kỷ nguyên phát triển mới”.

Điểm đáng chú ý trong chuỗi hoạt động năm nay là sự kết hợp giữa bảo tồn giá trị truyền thống với những phương thức tiếp cận hiện đại. Công tác tuyên truyền được triển khai trên nhiều nền tảng, cùng với việc xây dựng phim tư liệu về Quốc Tử Giám, làm nổi bật quá trình hình thành, những giá trị giáo dục tiêu biểu và vai trò của các danh nhân, trong đó có "Vạn thế sư biểu" Chu Văn An - Người thầy của muôn đời.

Một nội dung được thành phố dành sự quan tâm lớn là chuyển đổi số gắn với bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Thành phố triển khai số hóa di tích, quét 3D các đơn nguyên kiến trúc và hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý, nghiên cứu, truyền thông và bảo tồn. Nền tảng “Văn Miếu-Quốc Tử Giám: Không gian Di sản tương tác số” được ra mắt, cùng với định hướng ứng dụng AI, AR và công nghệ số trong tuyên truyền, giáo dục và trải nghiệm di sản. Đây là cách tiếp cận phù hợp với yêu cầu đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Cùng với đó là hàng loạt hoạt động trưng bày, triển lãm, nghệ thuật. Một trong những hoạt động đã được triển khai là triển lãm “Quốc Tử Giám trong nghệ thuật”, diễn ra đến ngày 5/8/2026. Triển lãm giới thiệu hình ảnh Quốc Tử Giám qua góc nhìn của nhiều thế hệ họa sĩ, kiến trúc sư, nhiếp ảnh gia và nghệ sĩ. Qua ngôn ngữ nghệ thuật, di sản được tiếp cận từ những góc nhìn mới, góp phần làm cho lịch sử và các giá trị văn hóa trở nên gần gũi hơn với công chúng.

Từ tháng 7/2026, chuỗi hoạt động định kỳ “Dạo quanh Hồ Văn - Sống cùng di sản” được tổ chức vào thứ Bảy hằng tuần, kết hợp các hoạt động với nghệ nhân, làng nghề, trình diễn và giao lưu văn hóa. Đây cũng là bước tiếp nối chức năng lịch sử của Hồ Văn - nơi từng là không gian bình thơ, văn của nho sinh và giám sinh Quốc Tử Giám.

Các chương trình dành cho học sinh, sinh viên có cuộc thi tìm hiểu về Quốc Tử Giám, tập trung vào lịch sử hình thành, giá trị di sản, truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài. Thành phố dự kiến tổ chức hoạt động vinh danh hiền tài, trí thức, nhà khoa học, chuyên gia tiêu biểu, qua đó làm rõ sự tiếp nối giữa truyền thống hiền tài xưa với đội ngũ trí thức hôm nay.

Hoạt động hợp tác quốc tế cũng được triển khai trong chuỗi sự kiện từ tháng 6 đến tháng 10/2026, với sự tham gia của UNESCO, các cơ quan ngoại giao, tổ chức quốc tế, chuyên gia và học giả nước ngoài. Qua đó, đưa câu chuyện Quốc Tử Giám đến với công chúng quốc tế bằng ngôn ngữ của văn hóa, giáo dục và học thuật.

Điểm nhấn của chuỗi hoạt động là Lễ kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám - Trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam, dự kiến tổ chức lúc 19 giờ 30 ngày 14/11/2026 tại Di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Sự kiện có quy mô cấp quốc gia, gắn với các hoạt động văn hóa lớn của Hà Nội trong tháng 11 và có sự tham dự của khách quốc tế.

Kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám không chỉ là dịp trở về với một dấu mốc lịch sử. Đó còn là lời nhắc về trách nhiệm gìn giữ nền tảng văn hiến đã được vun đắp qua nhiều thế hệ, đồng thời khơi dậy khát vọng học tập, sáng tạo và cống hiến trong mỗi người. Từ ngôi trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam, tinh thần trọng việc học, trọng người tài tiếp tục được trao truyền, góp phần tạo dựng nguồn lực con người cho một kỷ nguyên phát triển mới.

Theo TTXVN