'Trại buôn người' - góc nhìn về địa ngục trần gian của những thân phận

Nạn buôn người từ lâu không còn là câu chuyện của những vùng đất xa xôi hay những đường dây tội phạm nằm ngoài tầm mắt. Nó có thể bắt đầu từ một lời mời việc làm, một chuyến xuất ngoại được quảng cáo như cơ hội đổi đời, một lời hứa “việc nhẹ, lương cao” đánh trúng vào khát vọng rất đời thường của con người. Phía sau những lời mời ấy là một thế giới được vận hành bằng sự lừa dối, cưỡng ép và tước đoạt quyền sống, nơi một con người có thể bị biến thành món hàng, thành lao động bị kiểm soát, thậm chí thành một con số vô danh.

Điện ảnh, với khả năng đưa những hiện thực vốn khuất sau những cánh cửa đóng kín ra trước mắt công chúng, nhiều lần trở lại với đề tài ấy. "Thiên đường máu" và "Trại buôn người" là hai bộ phim hành động cùng chọn nạn buôn người, những đường dây lừa đảo xuyên biên giới và cái bẫy “việc nhẹ, lương cao” làm điểm xuất phát.

Nhưng điều đáng nói là hai bộ phim không đứng ở cùng một vị trí để nhìn vào hiện thực. Nếu "Thiên đường máu" dành nhiều sự chú ý cho thế giới tội phạm và những kẻ tổ chức chiếc bẫy, thì "Trại buôn người" lại dịch chuyển trọng tâm về phía những người bị mắc kẹt bên trong nó - những con người bị tước mất tên tuổi, tự do và quyền lựa chọn, nhưng vẫn tìm cách chống lại số phận bị áp đặt.

Sự khác biệt về điểm nhìn ấy kéo theo những khác biệt trong cách xây dựng nhân vật, nhịp kể và đặc biệt là diễn xuất. Từ Ny của Steven Nguyễn – một người nông dân bị đẩy vào cuộc chiến sinh tồn – đến mẹ Nhân của Nghệ sĩ Nhân dân Như Quỳnh, rồi Phú và Tài của Quách Ngọc Ngoan trong hai bộ phim, cùng một hiện thực được soi chiếu qua những số phận và những cách diễn khác nhau.

Từ chiếc bẫy “đổi đời” đến một thế giới những con người bị đánh số

"Thiên đường máu" và "Trại buôn người" có chung một điểm xuất phát: những lời hứa về một cuộc sống tốt đẹp hơn đưa con người vào một chiếc bẫy được tổ chức tinh vi. Nhưng từ điểm xuất phát ấy, hai bộ phim lựa chọn hai hướng nhìn.

"Thiên đường máu" tập trung nhiều hơn vào thế giới tội phạm, những kẻ điều hành và cách chiếc bẫy được vận hành. Vì vậy, tuyến phản diện với Phú của Quách Ngọc Ngoan và Quý của Sỹ Toàn có vị trí khá nổi bật.

Trong khi đó, "Trại buôn người"mở rộng ống kính về phía những người bị mắc kẹt: Ny, Báu, Tùng, Hiếu, Út Đẹt, Nhân và hàng trăm nạn nhân khác. Bộ phim cố gắng dựng nên một “xã hội thu nhỏ”, nơi mỗi người có một tính cách, một nỗi đau và một cách phản ứng khác nhau trước cùng một địa ngục.

Đó là sự thay đổi đáng kể về điểm nhìn. Một bộ phim đặt ra vấn đề: chiếc bẫy được xây dựng và vận hành thế nào? Bộ phim kia đặt câu hỏi: con người sống thế nào khi đã rơi vào chiếc bẫy ấy?

Và chính từ đây, ý tưởng “đánh số con người” trở thành một trong những hình ảnh ám ảnh nhất của "Trại buôn người". Khi tên riêng bị thay bằng những mã số, phẩm giá cũng đứng trước nguy cơ bị xóa bỏ. Điện ảnh phải làm một công việc ngược lại: trả lại cho những con số ấy một khuôn mặt.

Steven Nguyễn: từ người bình thường đến người buộc phải chiến đấu

Ny của Steven Nguyễn là trung tâm của hành trình ấy. Anh không xuất hiện như một người hùng hành động được chuẩn bị sẵn cho cuộc chiến. Ny là một người nông dân chân chất, có đời sống bình thường, rồi bất ngờ bị cuốn vào bi kịch khi người thân trở thành nạn nhân của đường dây buôn người.

Ny ban đầu là một người đàn ông hoang mang, vụng về trước một thế giới quá xa lạ. Ánh mắt của Steven Nguyễn có sự chân chất và bối rối. Nhưng càng bị dồn ép, nhân vật càng chuyển từ sợ hãi sang căm phẫn, từ bị động sang chủ động. Đường cong tâm lý ấy khiến những cảnh hành động của Ny có thêm sức nặng: anh chạy không chỉ để thoát thân, mà để giành lại người thân và chính mình.

Đặc biệt, mã số 700 biến Ny thành một biểu tượng cho quá trình bị tước đoạt danh tính. Nhưng chính diễn xuất của Steven Nguyễn lại làm điều ngược lại. Đằng sau con số 700 vẫn là một người đàn ông có ký ức, tình thân, nỗi sợ và ý chí sống. Hành trình của Ny gắn với việc giành lại danh tính, trong khi những đại cảnh với hàng trăm con người tạo cảm giác cá nhân bị nuốt chửng trong một đám đông vô danh.

Khi những con số bắt đầu có gương mặt

Nếu Steven Nguyễn là điểm tựa của tuyến hành động, thì sức nặng cảm xúc của "Trại buôn người" lại đến từ một số khoảng lặng mà Nghệ sĩ Nhân dân Như Quỳnh (vai mẹ Nhân) mang tới.

Mẹ Nhân bước vào trại không phải như một chiến binh. Bà chỉ là một người mẹ đi tìm con. Giữa thế giới nơi con người bị tước tên và đánh số, bà vẫn được gọi bằng một danh xưng rất bình thường: mẹ Nhân. Chính sự bình thường ấy lại trở thành đối trọng với sự phi nhân tính của trại buôn người.

Có một cảnh đặc biệt đẹp và đau: mẹ Nhân ru con ngay giữa trại. Tiếng ru cất lên trong đêm khuya, ở một không gian vốn chỉ có mệnh lệnh, tiếng động và sự đe dọa. Nó không chỉ dành cho Nhân. Nó chạm tới những người đang bị giam giữ quanh đó, đánh thức ký ức về gia đình, về một nơi từng được gọi là nhà. Chính phân đoạn này là một trong những cảnh khiến Nghệ sĩ Nhân dân Như Quỳnh đặc biệt xúc động. Tiếng hát ru tạo nên sự đồng cảm giữa những nạn nhân đang cùng rơi vào bế tắc.

Không cần lời bình, tiếng ru đã làm một việc mà những cảnh bạo lực không thể làm: trả lại cho những con người mang mã số ký ức về chính mình. Trong khoảnh khắc ấy, họ không còn là “lao động”, “nạn nhân” hay những con số trên ngực áo. Họ trở lại là những đứa con bất hạnh, đang bơ vơ, đang bị dồn đuổi đến bước đường cùng ở trại buôn người, đang thèm những khoảnh khắc bình yên, tự do bên gia đình và những người thân yêu.

Bi kịch của Nhân (Đinh Viết Tường) vì thế càng đau đớn. Nhân vốn đã phải chịu tổn thương về thể chất, lại tiếp tục bị miệt thị bằng một cách gọi đầy tính hạ nhục – “con tinh trùng khuyết tật”. Câu nói ấy không chỉ xúc phạm một cá nhân; nó phơi ra thứ logic tàn nhẫn của một môi trường đã biến con người thành món hàng có giá trị sử dụng. Khiếm khuyết bị biến thành lý do để chà đạp nhân phẩm. Và khi bi kịch của Nhân đi đến điểm không thể cứu vãn: cậu quyết định nhảy lầu tự tử thì nỗi đau của người mẹ cũng vượt khỏi giới hạn của sự chịu đựng.

Cảnh mẹ Nhân xả bình ga, đốt trại buôn người là một trong những cảnh dữ dội và ám ảnh nhất phim. Nó không đơn thuần là một cảnh hành động. Đó là khoảnh khắc một người mẹ đã bị đẩy đến tận cùng, khi phía trước không còn là lựa chọn giữa đúng và sai mà chỉ còn một bản năng cuối cùng: chống lại nơi đã nghiền nát cuộc đời con mình.

Sự đặc biệt của vai Nhân là Đinh Viết Tường đã mang chính căn bệnh ngoài đời thực của mình - hội chứng TICs mạn tính (một dạng rối loạn thần kinh) lên màn ảnh giúp vai diễn sống động, tự nhiên, tạo đồng cảm sâu sắc cho người xem. Đây có lẽ là nơi "Trại buôn người" chạm được đến phần sâu nhất của đề tài. Bởi nạn buôn người không chỉ cướp đi tự do. Nó có thể phá vỡ những gia đình, nghiền nát lòng tự trọng và đẩy những người ở lại đến những giới hạn mà chính họ cũng không tưởng tượng được.

Dàn diễn viên và sức sống của tuyến nạn nhân

Một điểm sáng khác của phim là dàn diễn viên nhiều thế hệ. Tùng Mint, Võ Đình Hiếu, Trầm Minh Hoàng, Huỳnh Minh Kiên, Hoàng Kim Ngọc… góp phần tạo nên một cộng đồng nạn nhân không đồng nhất. Họ không chỉ đứng trong những đại cảnh đông người mà từng nhân vật có một sắc thái, một phản ứng và một vị trí riêng. Hoàng Kim Ngọc trong "Trại Buôn Người" vào vai một người mẹ có con nhỏ mắc bệnh ung thư, thuộc tuyến những nạn nhân có hoàn cảnh gia đình rất đau xót trong trại.

Tùng Mint và Võ Đình Hiếu có những phân đoạn đòi hỏi thể lực; Huỳnh Minh Kiên thử sức với một vai gai góc hơn; các diễn viên khác bổ sung cho thế giới nạn nhân những mối quan hệ, sự liên kết và những cách ứng xử khác nhau.

Không phải nhân vật nào cũng có đủ thời lượng để phát triển trọn vẹn về tâm lý. Đây là hạn chế khó tránh khi bộ phim cùng lúc phải gánh một hệ thống nhân vật khá đông. Nhưng mỗi nạn nhân là một câu chuyện”: họ không chỉ bị tước đoạt tự do mà còn mang theo những người thân, những bi kịch, những món nợ tình cảm và những lý do để phải sống, phải trở về. Sự đa dạng của dàn diễn viên vẫn giúp "Trại buôn người" tránh được việc biến hàng trăm nạn nhân thành một đám đông vô danh. Và đó chính là giá trị đáng kể của diễn xuất trong bộ phim: làm cho những con số có gương mặt.

Hai bộ phim, hai vị trí của máy quay

Đặt "Trại buôn người" cạnh "Thiên đường máu" vì thế không nên chỉ để tìm xem phim nào nhiều cảnh hành động hơn hay phản diện nào gây ấn tượng hơn. Điều đáng chú ý hơn là máy quay lựa chọn đứng ở đâu.

"Thiên đường máu" nhìn nhiều hơn vào cỗ máy tội phạm: cách chiếc bẫy được dựng lên, cách những kẻ săn mồi thao túng con mồi và cách quyền lực vận hành bên trong đường dây. "Trại buôn người" lại đưa máy quay sâu hơn vào phía những người bị mắc kẹt, để nhìn họ sống, sợ hãi, yêu thương, phản kháng và tìm đường trở về.

Bởi vậy, nếu "Thiên đường máu" đặt câu hỏi: chiếc bẫy được tạo ra và vận hành như thế nào thì "Trại buôn người" nghiêng về một câu hỏi khác: con người sẽ sống thế nào khi đã rơi vào chiếc bẫy ấy?

Đây cũng là lý do diễn xuất trở thành một phần quan trọng trong thông điệp của "Trại buôn người". Nếu chỉ có những đại cảnh hành động, bộ phim rất dễ trở thành một câu chuyện giải cứu thông thường. Nhưng tiếng ru của mẹ Nhân, bi kịch của Nhân, ánh mắt của Ny, sự lạnh lùng của Tài… đã đưa câu chuyện từ “chống lại một đường dây tội phạm” sang “giành lại phẩm giá cho những con người đã bị biến thành hàng hóa”.

Dĩ nhiên, "Trại buôn người" chưa phải một bộ phim hoàn toàn tròn trịa. Phim vẫn có những hạn chế về cấu trúc, đặc biệt ở nửa sau khi câu chuyện mở rộng và nhiều tuyến nhân vật cùng xuất hiện. Nhưng ngay cả khi cấu trúc chưa thật gọn, bộ phim vẫn có những khoảnh khắc điện ảnh đủ sức ở lại: Một tiếng ru giữa trại trong đêm khuya. Một người trẻ bị đẩy đến tận cùng của tuyệt vọng phải nhảy lầu tự tử. Một người mẹ biến nỗi đau thành ngọn lửa. Một người đàn ông mang mã số 700 tìm cách lấy lại tên mình, giải cứu em gái và những người xung quanh. Một người mẹ trẻ sẵn sàng đánh đổi mạng sống để kiếm tiền chữa bệnh ung thư cho con...

Cảnh bọn tội phạm mổ sống lấy nội tạng người trong khu “chuồng cọp”. Những pha rượt đuổi, truy sát gay cấn; những cái chết bất ngờ, thê thảm; những cảnh hàng ngàn người tìm cách bỏ trốn khỏi trại... Đó là những hình ảnh khiến "Trại Buôn Người" vượt khỏi câu chuyện về một đường dây buôn người để chạm đến câu chuyện về phẩm giá mang đậm giá trị nhân văn.