Những đoá sen gỗ kể chuyện trăm năm

Từ những cánh sen bằng gỗ đã qua hàng trăm năm, hai tòa Cửu phẩm Liên hoa ở chùa Giám và chùa Động Ngọ lưu giữ câu chuyện về nghệ thuật chạm khắc, đời sống Phật giáo và bàn tay tài hoa của người xưa. Đây cũng là hai trong số những Cửu phẩm Liên hoa bằng gỗ hiếm hoi ở Việt Nam và được công nhận là bảo vật quốc gia.

Trong không gian tĩnh lặng của chùa Giám, xã Cẩm Giang, thành phố Hải Phòng, bà Trịnh Thị Hạ chậm rãi xoay tòa Cửu phẩm Liên hoa, miệng niệm Phật.

Một vòng quay, hàng trăm cánh sen gỗ cùng những pho tượng Phật chuyển động quanh trục giữa. Hình ảnh vừa quen thuộc với người hành hương, vừa khiến những người lần đầu đặt chân đến đây không khỏi tò mò.

Tòa Cửu phẩm Liên hoa chùa Giám cao 6,52 m, trong đó thân tháp cao 5,32 m, tượng A Di Đà trên đỉnh cao 1,2 m. Tòa tháp có hình lục giác đều, gồm 9 tầng hoa sen. Trên mỗi mặt của một tầng đặt 3 pho tượng Phật, với Phật A Di Đà ở giữa và hai bên là tượng Quan Âm đứng trên đài sen. Tổng cộng có 145 pho tượng và 454 cánh lá sen.

Tâm của tòa Cửu phẩm là một cột trụ bằng gỗ lim đặt trên cối quay bằng kim loại, phía dưới có hệ thống vòng bi. Từ cột trụ chính, những đòn ngang vươn ra đỡ các tầng sen. Hệ thống xà gánh đan chéo hình múi khế liên kết cột trụ giữa với 6 trụ xung quanh, chia tòa tháp thành 9 tầng.

Mỗi tầng được chạm 5 lớp cánh sen. Các lớp cánh sen lặp lại theo một trật tự nhất định, trong khi khoảng cách giữa các tầng rất nhỏ. Từ dưới nhìn lên, người xem có cảm giác những cánh sen cứ nối tiếp, chồng lớp lên nhau không dứt.

Dù nặng hơn 4 tấn, nhờ hệ thống trục quay và vòng bi, tòa Cửu phẩm vẫn có thể được hai người dùng tay đẩy nhẹ để quay tròn.

Theo quan niệm Phật giáo, mỗi vòng quay gắn với việc nhân lời trì tụng, niệm Phật lên nhiều lần, hướng con người đến việc tích lũy công đức. 9 tầng sen cũng tượng trưng cho 9 phẩm vãng sinh trong Phật giáo Tịnh Độ.

Nhưng có lẽ, điều đáng chú ý hơn cả nằm ở cách những người thợ thế kỷ XVII biến gỗ, kỹ thuật và tín ngưỡng thành một công trình có thể chuyển động.

Cửu phẩm Liên hoa không phải là một kiến trúc phổ biến trong hệ thống chùa Việt. Hiện chỉ còn 4 tòa Cửu phẩm Liên hoa trong các ngôi chùa ở Việt Nam, trong đó Hải Phòng có 3 tòa tại chùa Côn Sơn, chùa Giám và chùa Động Ngọ. Tòa còn lại ở chùa Bút Tháp (Bắc Ninh).

Trong số này, 3 tòa được công nhận là bảo vật quốc gia, gồm Cửu phẩm Liên hoa chùa Giám, chùa Động Ngọ và chùa Bút Tháp.

Tại chùa Giám, Cửu phẩm Liên hoa được đặt trong nhà tháp 3 tầng mái, tạo thành điểm kết thúc của trục kiến trúc chùa. Ngôi chùa có tên chữ là Nghiêm Quang Tự, nằm bên hữu ngạn sông Thái Bình, tương truyền được khởi dựng từ thời Lý - Trần.

Chùa mang kiến trúc cổ với tam quan ngoài, tam quan trong, bố cục “tiền Phật hậu Thánh”, cùng hệ thống tam bảo, nhà Tổ, hành lang, nhà tháp Cửu phẩm, nhà khách, nhà Tăng… Nơi đây còn lưu giữ nhiều tượng, đồ thờ tự và bia đá có niên đại từ thế kỷ XVIII - XIX.

Chùa gắn với thân thế, sự nghiệp của Đại danh y, Thiền sư Tuệ Tĩnh, được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1974. Năm 2017, chùa Giám, đền Xưa và đền Bia được xếp hạng cụm di tích quốc gia đặc biệt.

Chùa Động Ngọ (phường Nam Đồng, thành phố Hải Phòng) lưu giữ một tòa sen mang dấu ấn khác của nghệ thuật Phật giáo cuối thế kỷ XVII. Tòa Cửu phẩm Liên hoa chùa Động Ngọ được thiền sư Chân Nguyên tạo dựng dưới thời Lê Hy Tông. Theo tấm bia “Kiến khai Cửu phẩm Liên Hoa bi ký” năm 1692 lưu tại chùa, công trình được khởi công năm 1688 và hoàn thành năm 1692. Để dựng tòa Cửu phẩm, thiền sư Chân Nguyên đi nhiều nơi tìm thợ, trong đó có những nghệ nhân từ kinh thành.

Tòa Cửu phẩm nằm giữa chính điện và nhà Tổ. Nhà phẩm có diện tích 69 m², tòa Cửu phẩm bên trong cao khoảng 5,7 m. Công trình có mặt cắt 6 cạnh đều, gồm 9 tầng, tượng trưng cho 9 bông sen xếp chồng lên nhau.

Mỗi mặt gắn 3 pho tượng. Có mặt là Phật A Di Đà ở giữa, hai bên là Quan Âm Bồ Tát và Thế Chí Bồ Tát, có cạnh là A Di Đà cùng Văn Thù, Phổ Hiền Bồ Tát. Kích cỡ các pho tượng khoảng bằng bắp tay, được tạo tác bằng gỗ và thếp vàng.

Nhìn từ xa, đó là một tòa tháp. Nhìn gần, người xem mới nhận ra đây là tập hợp của hàng trăm chi tiết được ghép nối, chạm khắc và sắp đặt trong một tổng thể thống nhất.

Tòa Cửu phẩm được đặt trên những chân cột đá hình hoa sen. Theo truyền lại, trước đây tòa tháp có thể quay quanh trục. Qua thời gian, bộ phận này không còn hoạt động.

Đáng tiếc hơn, trong 163 pho tượng cổ từng có trên tòa Cửu phẩm, 60 pho đã bị mất. Những pho tượng hiện nay được làm mới trong quá trình trùng tu.

Cửu phẩm Liên hoa chùa Giám được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2015. Tòa Cửu phẩm chùa Động Ngọ được công nhận vào năm 2016. Những công trình từng hiện diện trong đời sống tâm linh của cộng đồng từ hàng trăm năm trước nay được nhìn nhận như những di sản có giá trị đặc biệt.

Năm 1974, do điều kiện khách quan liên quan đến lũ lụt và thay đổi địa giới hành chính, người dân và chính quyền địa phương thống nhất di chuyển chùa Giám từ khu vực ven sông Thái Bình đến vị trí hiện nay.

Ngày 15/7/1974 âm lịch, việc di chuyển bắt đầu. Phương tiện chủ yếu khi ấy là xe bò và sức người. Dây buộc, bao gai, lá chuối khô, đòn khiêng… được người dân huy động. Công việc kéo dài 7 tháng trên quãng đường khoảng 7 km.

Đến ngày 15/2/1975 âm lịch, việc di chuyển hoàn thành với hơn 7.000 ngày công và 511 chuyến xe bò. Các cấu kiện gỗ như kèo, cột, đấu, mộng… được lắp nối lại, giúp ngôi chùa giữ được dáng vẻ vốn có.

Gần nửa thế kỷ sau, một lần nữa tòa Cửu phẩm được tháo dỡ để phục vụ công tác tu bổ. Tháng 11/2023, di tích quốc gia đặc biệt chùa Giám được tu bổ, tôn tạo với nhiều hạng mục, trong đó có nhà Tam bảo, Cửu phẩm Liên hoa, tả - hữu hành lang, nhà Tổ, nghè Giám. Tổng kinh phí hơn 31,2 tỷ đồng.

Trong quá trình này, cột gỗ trụ, các xà và ván bệ của các tầng Cửu phẩm được thay thế bằng gỗ lim. Các cánh sen, hệ thống tượng cùng những mảng chạm khắc tứ linh, tứ quý được vệ sinh nhằm giữ màu sắc và kiến trúc ban đầu.

Bà Trịnh Thị Hạ là một trong những người trực tiếp tham gia quá trình hạ giải và dựng lại Cửu phẩm. Các phật tử, ban quản lý và người thợ cùng đánh dấu từng pho tượng, từng vị trí, từng tầng trước khi tháo dỡ, rồi lần lượt đưa về lắp ghép lại sau tu bổ.

Với người hành hương, Cửu phẩm Liên hoa trước hết là nơi gửi gắm niềm tin. Với người nghiên cứu, đó là một dạng kiến trúc đặc biệt của Phật giáo Việt Nam. Còn với những người làm công tác bảo tồn, mỗi cánh sen gỗ là một phần của di sản cần được nhận diện, chăm sóc và truyền lại.

Cửu phẩm Liên hoa là một sáng tạo độc đáo của Phật giáo chỉ có ở Việt Nam. Loại hình này vừa truyền tải tinh thần bác ái của Phật giáo, vừa gắn với sự phát triển của dòng thiền Trúc Lâm. Những nơi dựng Cửu phẩm thường là các trung tâm Phật giáo hoặc gắn với những vị thiền sư danh tiếng.

“Cửu phẩm” trong kinh sách Phật giáo được hiểu theo nhiều cách, nhưng Cửu phẩm Liên hoa là hình ảnh 9 tầng hoa sen, tượng trưng cho những phẩm bậc tu hành trong Phật giáo Tịnh Độ. Những đài sen càng cao, hoa sen càng nở, phẩm trật càng cao và càng gần với sự thanh khiết. Bởi vậy, chuyển động của tòa tháp là lời nhắc về hành trình hướng thiện, buông bỏ tham sân si, làm điều tốt và tự mình vượt lên chính mình.

Chị Ngô Thị Huyền, hướng dẫn viên Phòng Quản lý di tích Cẩm Giàng, Ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc cho biết việc bảo tồn, phát huy giá trị Cửu phẩm Liên hoa được thực hiện theo hướng bảo đảm giá trị gốc, kiểm tra, tu bổ hồ sơ, tích cực số hóa và xây dựng nội dung thuyết minh để quảng bá di tích.

Là người trực tiếp hướng dẫn du khách tại chùa Giám, chị Huyền cho rằng Cửu phẩm không chỉ có giá trị kiến trúc mà còn mang giá trị lịch sử và Phật giáo.

Khi giới thiệu về tòa tháp, chị lựa chọn cách diễn đạt gần gũi, dễ hiểu, đồng thời khuyến khích du khách quan sát từng chi tiết để hình dung cách người xưa tạo dựng công trình từ thế kỷ XVII.

Điều chị mong muốn không dừng ở việc du khách biết một tòa Cửu phẩm có bao nhiêu tầng, bao nhiêu pho tượng hay cao bao nhiêu mét. Quan trọng hơn, sau chuyến thăm, mỗi người hiểu thêm về giá trị của di sản và có ý thức chung tay bảo tồn, phát huy giá trị ấy.

Hơn 3 thế kỷ đã trôi qua, những tòa Cửu phẩm Liên hoa ở chùa Giám và chùa Động Ngọ vẫn hiện diện trong không gian chùa cổ. Những tầng sen gỗ đã mang dấu vết của thời gian. Nhiều chi tiết vẫn giữ được vẻ tinh xảo của người thợ xưa. Có tòa vẫn có thể chuyển động theo vòng tay người hành hương. Có tòa đã đứng yên nhưng những pho tượng và cánh sen vẫn kể lại câu chuyện của nhiều thế hệ.

Mỗi tòa Cửu phẩm là một công trình gỗ có cấu trúc phức tạp. Từ thân cột, mái, tầng sen đến hàng trăm pho tượng nhỏ, tất cả được tạo tác và sắp đặt công phu. Qua đó, người hôm nay có thể hình dung phần nào trình độ kiến trúc và nghệ thuật chạm khắc của người Việt cách đây hàng trăm năm.

Cửu phẩm không chỉ là một công trình kiến trúc mà còn là một phần đời sống tinh thần tại các ngôi chùa. Để những tòa sen có thể tồn tại đến hôm nay còn có sự góp sức của nhiều thế hệ. Người dân, phật tử chăm sóc, gìn giữ, người thợ tham gia tu bổ, cán bộ quản lý di tích tìm cách bảo vệ từng cấu kiện, từng chi tiết. Những việc làm ấy âm thầm nhưng có ý nghĩa với sự tồn tại lâu dài của di sản.

Hai tòa Cửu phẩm Liên hoa ở chùa Giám và chùa Động Ngọ được công nhận là bảo vật quốc gia. Giá trị không chỉ nằm ở tuổi đời hay vẻ đẹp của những công trình gỗ. Mỗi tòa phẩm còn lưu giữ dấu ấn về nghệ thuật, tín ngưỡng và đời sống của người Việt trong một giai đoạn lịch sử.

Thời gian sẽ tiếp tục phủ lên những cánh sen gỗ màu của năm tháng. Nếu được bảo tồn đúng cách, những tòa phẩm vẫn có thể tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Từ những cánh sen ấy, câu chuyện về bàn tay người thợ, về đời sống Phật giáo và về một lớp văn hóa đã qua vẫn còn được kể lại cho các thế hệ sau.

Những đóa sen bằng gỗ vì thế vẫn còn nở. Không chỉ trong không gian chùa cổ, mà còn trong ký ức và sự trân trọng của những người hôm nay.

Nội dung: PHƯƠNG LINH

Ảnh, video: PHƯƠNG LINH, ĐÌNH QUYỀN

Trình bày: TUẤN ANH