Có tới 4 đề xuất ngừng bắn mới, liệu xung đột Nga - Ukraine có tìm được lối thoát?

Các đề xuất được đưa ra trong bối cảnh hai bên gia tăng các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng và cảng của nhau, khi cuộc chiến đã bước sang năm thứ năm.

Theo truyền thông Qatar ngày 8/10, Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha công bố 4 đề xuất trên tại cuộc họp báo ở Kiev ngày 2/10 và đặc biệt nhấn mạnh đề xuất của Ấn Độ. Ông nói: “Toàn diện nhất là đề xuất của Ấn Độ”, đồng thời cho biết đây là lần đầu tiên Ấn Độ thể hiện sẵn sàng đóng vai trò này.

Không đề xuất nào nhằm chấm dứt cuộc chiến. Mỗi đề xuất đều hướng tới lệnh ngừng bắn có phạm vi hẹp hơn, liên quan đến các cơ sở năng lượng, cảng hoặc hoạt động vận tải thương mại trên Biển Đen.

Đề xuất của Ấn Độ

Ấn Độ chưa công khai kế hoạch của mình. Tuy nhiên, dẫn các nguồn tin giấu tên, truyền thông Ấn Độ cho biết kế hoạch gồm ba phần. Kế hoạch nhằm bảo vệ cơ sở hạ tầng, duy trì hoạt động vận chuyển lương thực và năng lượng qua các cảng trên Biển Đen, đồng thời bảo đảm an toàn cho hoạt động vận tải thương mại.

Phần đầu tiên đề xuất hai bên cùng ngừng các cuộc tấn công nhằm vào các cơ sở năng lượng và cảng, phù hợp với yêu cầu mà Kiev đưa ra. Ông Sybiha cho biết thỏa thuận nào cũng phải là lệnh ngừng bắn hoàn toàn đối với lĩnh vực năng lượng, đồng thời bao gồm cả cơ sở hạ tầng cảng.

Phần thứ hai kế thừa sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen, do Thổ Nhĩ Kỳ và Liên hợp quốc làm trung gian năm 2022 nhưng Nga rút khỏi vào năm 2023.

Phần thứ ba là bảo vệ các tàu thương mại và thủy thủ đoàn. Điều này đặc biệt quan trọng đối với Ấn Độ vì các thủy thủ nước này đã thiệt mạng hoặc bị thương trên các tuyến hàng hải ở Biển Đen.

Các nguồn tin cho biết kế hoạch của Ấn Độ đi xa hơn ba đề xuất còn lại vì bao gồm cả cơ sở hạ tầng và hoạt động vận tải biển. Một quan chức Ukraine nhận xét rằng kế hoạch này kết hợp các yếu tố trong sáng kiến của Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Mỹ. Ông Sybiha cũng mô tả kế hoạch này là đề cập khả năng ngừng bắn dọc tiền tuyến.

Đề xuất này nhiều khả năng được hình thành trong chuyến thăm Ukraine đầu tiên của Ngoại trưởng Ấn Độ Subrahmanyam Jaishankar vào tháng trước và tại cuộc gặp sau đó với ông Sybiha bên lề Đại hội đồng Liên hợp quốc ở New York, cũng trong tháng 9. Ông Jaishankar cho biết Ấn Độ đang cố gắng đóng vai trò hữu ích, bắt đầu từ vấn đề an toàn hàng hải trên Biển Đen.

Đề xuất của Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập

Hầu như không có thông tin về đề xuất của hai nước này. Ankara và Cairo đều chưa công bố chi tiết. Cả hai được cho là tập trung vào duy trì nguồn cung ngũ cốc qua Biển Đen bằng cách đình chỉ các cuộc tấn công nhằm vào hoạt động vận tải thương mại. Một số thông tin cho rằng hai nước đề xuất lệnh ngừng bắn chung liên quan ngũ cốc, trong khi các nguồn khác mô tả đây là hai kế hoạch riêng biệt.

Thổ Nhĩ Kỳ từng đưa ra đề xuất này. Cùng với Liên hợp quốc, nước này đã thúc đẩy thỏa thuận ngũ cốc năm 2022, một trong số ít những thỏa thuận ngừng bắn có phạm vi hẹp được duy trì trong một khoảng thời gian đáng kể kể từ khi chiến tranh nổ ra. Thổ Nhĩ Kỳ và Liên hợp quốc hiện tổ chức các cuộc đàm phán mới về Biển Đen, trong đó có một vòng đàm phán dự kiến diễn ra trong tháng 10.

Ngoài trọng tâm về Biển Đen, gần như không có thông tin về đề xuất của Ai Cập. Tuy nhiên, lợi ích của Ai Cập là rõ ràng: Ai Cập phụ thuộc vào Ukraine để đáp ứng gần 1/3 nhu cầu ngũ cốc.

Đề xuất của Mỹ

Theo Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, Mỹ đề xuất 3 bước: hai bên cùng ngừng các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở năng lượng, mở lại hành lang ngũ cốc và tổ chức cuộc gặp ba bên giữa Ukraine và Nga, có thể tại Abu Dhabi.

Nỗ lực mới nhất bắt đầu vào đầu tháng 9, khi các phái viên của Tổng thống Mỹ Donald Trump tới Kiev và Moskva và đạt được thỏa thuận trên nguyên tắc về một cuộc gặp ba bên. Ông Steve Witkoff và Jared Kushner gặp Tổng thống Nga Vladimir Putin tại Moskva ngày 5/9, trong khi Đặc phái viên Điện Kremlin Kirill Dmitriev hai lần tới Mỹ trong tháng 9.

Kể từ đó, cuộc gặp ba bên đã bị trì hoãn. Cuộc gặp được dự kiến diễn ra tại Các tiểu vương quốc Arab thống nhất vào đầu tháng 10. Mỹ hiện muốn tổ chức vào cuối tháng 10, trong khi những người nắm rõ cuộc đàm phán cho rằng Nga là nguyên nhân dẫn tới trì hoãn.

Mỹ cũng đã mời ông Putin tham dự Hội nghị thượng đỉnh Nhóm các nền kinh tế phát triển và mới nổi hàng đầu thế giới (G20) tại Miami, bang Florida, vào tháng 12. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói: “Chúng tôi hy vọng ông ấy sẽ chấp nhận lời mời”. Điện Kremlin cho biết chưa có quyết định nào được đưa ra.

Trong khi đó, Mỹ đang gây sức ép nhằm tìm cách chấm dứt chiến tranh. Gần đây, Tổng thống Trump ký đạo luật trao cho ông quyền hạn rộng rãi trong việc áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với những bên mua năng lượng của Nga.

Ông cũng kêu gọi Ukraine ngừng tấn công các cơ sở sản xuất dầu diesel của Nga trong bối cảnh Mỹ đối mặt với cuộc khủng hoảng giá dầu diesel và cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ khó khăn vào tháng tới. Ngày 13/9, ông nói: “Ông Zelensky phải làm một việc. Ông ấy phải ngừng phá hủy nhiên liệu diesel ở Nga”.

Nga và Ukraine phản ứng thế nào?

Ông Sybiha cho biết Ukraine sẽ đồng ý ngừng bắn nhưng kèm điều kiện. Theo ông, Ukraine chấp nhận ngừng bắn trong lĩnh vực năng lượng và hoạt động vận tải biển trên Biển Đen, nhưng chỉ khi hai nội dung này được thực hiện như một gói thống nhất. Ông nói thêm rằng Kiev cũng sẵn sàng chấp nhận ngừng bắn vô điều kiện dọc tiền tuyến hiện nay. Trong khi đó, Tổng thống Zelensky ủng hộ cuộc gặp do Mỹ đề xuất nhưng nhấn mạnh cuộc gặp cần có sự ủng hộ không chỉ của Ukraine mà cả phía Nga.

Moskva thể hiện thái độ tích cực nhưng chưa đưa ra cam kết nào. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cho biết Nga hoan nghênh các nỗ lực hòa bình của Ấn Độ, trong khi ông Putin nói Thủ tướng Modi có những ý tưởng rất tốt nhằm tìm kiếm các giải pháp mà các bên có thể chấp nhận, nhưng không giải thích thêm.

Tuy nhiên, trong trao đổi kín, Moskva dường như đã nói không. Một quan chức Ukraine nói rằng Nga đã bác đề xuất của Ấn Độ, dù thông tin này chưa được xác nhận công khai. Bộ trưởng Nông nghiệp Ukraine cho biết Nga đã bác mọi phương án ngừng bắn trên Biển Đen do các bên trung gian đưa ra.

Vì sao các nước trên ngày càng tham gia nhiều hơn?

Nguồn cung lương thực, tính mạng công dân và giá nhiên liệu của họ đều bị ảnh hưởng.

Ông Fredrik Wesslau, chuyên gia chính sách cấp cao tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu, nói: “Tôi nghĩ nhiều nước đã hiểu rõ rằng đây không phải một cuộc chiến cục bộ mà là một cuộc chiến có những hệ quả trên toàn cầu”.

Nga và Ukraine chiếm hơn 1/4 lượng lúa mì xuất khẩu toàn cầu, trong khi các cuộc tấn công nhằm vào cảng của nhau đã góp phần đẩy giá hợp đồng tương lai lúa mì lên mức cao nhất trong 3 năm vào tháng 8.

Các thủy thủ đến từ những quốc gia không liên quan đến cuộc chiến đang thiệt mạng. Cuộc chiến năng lượng cũng đang tác động tới các thị trường toàn cầu. Ukraine cho biết có hơn 194 cuộc tấn công bằng UAV nhằm vào các nhà máy lọc dầu của Nga trong năm nay, đánh trúng cả 11 cơ sở lớn nhất.

Ông Maximilian Hess, chuyên gia cấp cao không thường trú thuộc Chương trình Á-Âu của Viện Nghiên cứu Chính sách Đối ngoại, cho rằng năng lượng ít nhất cũng quan trọng như ngũ cốc trong việc thúc đẩy các nỗ lực ngoại giao.

Mọi nỗ lực ngoại giao trước đây đều thất bại trong việc chấm dứt cuộc chiến Nga-Ukraine. Lệnh ngừng bắn trong lĩnh vực năng lượng kéo dài 30 ngày do Mỹ làm trung gian vào đầu năm 2025 đã đổ vỡ sau khi hai bên cáo buộc nhau vi phạm. Tại các cuộc đàm phán ở Istanbul tháng 5/2025, ông Zelensky phàn nàn rằng Nga cử một phái đoàn cấp thấp không có thẩm quyền ký thỏa thuận ngừng bắn.

Tháng 8/2025, cuộc gặp giữa Tổng thống Trump và Tổng thống Putin tại Alaska không đạt kết quả, dù trước đó ông Trump tuyên bố sắp đạt được thỏa thuận.