Ga Hải Phòng - nơi lưu dấu chuyến tàu đặc biệt chở Bác Hồ về Hà Nội năm 1946

Dấu ấn lịch sử giữa lòng thành phố Cảng

Theo Lịch sử Hải Phòng, tập 3, do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản, Ga Hải Phòng được người Pháp xây dựng năm 1901, đưa vào sử dụng năm 1902, là một trong những ga chính của tuyến đường sắt nối Hải Phòng với Hà Nội. Tuyến đường sau đó tiếp tục được nối tới Việt Trì và Lào Cai, góp phần mở rộng giao thông, giao thương giữa thành phố Cảng với các địa phương. Trong dòng lịch sử ấy, Ga Hải Phòng trở thành địa điểm gắn với một sự kiện đặc biệt, ngày 21/10/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh lên chuyến tàu đặc biệt từ Hải Phòng trở về Hà Nội sau chuyến thăm Pháp.

Sự kiện được ghi lại trong hồi ký “Bác Hồ trong lòng đồng bào chiến sĩ Hải Phòng”, xuất bản năm 1990, của các đồng chí lão thành cách mạng Hải Phòng: Vũ Quốc Uy, Nguyễn Khắc Phong, Vương Thế Dũng và hồi ký của ông Hà Đăng Ấn, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Đường sắt, người có mặt trên chuyến tàu đặc biệt đưa Bác từ Hải Phòng về Hà Nội ngày 21/10/1946 (trong cuốn “Nhân chứng và sự kiện” do ngành Đường sắt Việt Nam xuất bản năm 1996) cùng tư liệu của Ga Hải Phòng. Theo đó, sau gần 4 tháng hoạt động ngoại giao tại Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về nước bằng đường biển và cập Cảng Hải Phòng ngày 20/10/1946. Thành phố Cảng trở thành địa phương đầu tiên đón Người sau chuyến đi lịch sử.

Trong bối cảnh tình hình đất nước phức tạp, Sở Hỏa xa được giao chuẩn bị chuyến tàu đặc biệt đưa Người về Hà Nội. Đoàn tàu được sửa chữa, tân trang; đầu máy được kiểm tra, cầu đường trên tuyến được gia cố. Tại Ga Hải Phòng, công nhân, công đoàn, tự vệ và các lực lượng liên quan phối hợp bảo đảm an toàn. Người lái tàu Nguyễn Thái nhiều lần kiểm tra, lái thử để chuyến tàu vận hành thuận lợi. Sáng 21/10, sau cuộc mít tinh với nhân dân Hải Phòng tại vườn hoa sông Lấp, Bác Hồ đi xe tới nhà ga. Đông đảo đại biểu và nhân dân có mặt tiễn Người.

Đúng 11 giờ, Bác lên tàu trở về Hà Nội, đứng ở cửa toa vẫy chào đồng bào đất Cảng. Theo cuốn "Bác Hồ với Hải Dương, Hải Dương với Bác Hồ", trên hành trình, tàu dừng tại ga Lai Khê ( huyện Kim Thành cũ), ga Tiền Trung (huyện Nam Sách cũ) để Bác vẫy chào công nhân và nhân dân đang tập trung đón Người. Tại ga Hải Dương, gần 1.000 đồng bào nồng nhiệt chào đón Bác. Trên lễ đài giữa sân ga rực rỡ cờ, hoa, Người nói chuyện về tình hình đất nước, kết quả đàm phán tại Pháp, đồng thời kêu gọi nhân dân đoàn kết, nâng cao cảnh giác, chuẩn bị sẵn sàng chiến đấu bảo vệ độc lập, tự do. Bác căn dặn: “Quân dân Hải Dương phải đoàn kết một lòng, nghiêm chỉnh thực hiện Tạm ước 14-9, chuẩn bị lực lượng, tinh thần, sẵn sàng chiến đấu khi Pháp quay lại cướp nước ta lần nữa”. Rời ga Hải Dương, tàu tiếp tục hành trình. Khi đến ga Cẩm Giàng, Bác lại vẫy chào nhân dân trong tiếng hô vang “Hồ Chí Minh muôn năm”. Đến 15 giờ 5 phút, chuyến tàu đưa Người về Ga Hà Nội an toàn.

Ngày 18/11/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư tới ngành Hỏa xa, trong thư viết: “Công việc Hỏa xa là một công việc quan trọng trong sự kiến thiết nước nhà. Tôi mong anh em Sở Hỏa xa lúc nào cũng đoàn kết, cố gắng để làm tròn nhiệm vụ”.

Từ dấu mốc ấy, ngày 21/10 hằng năm trở thành Ngày truyền thống của ngành Đường sắt Việt Nam. Với Ga Hải Phòng, đây cũng là dấu ấn đặc biệt làm nên giá trị riêng của một công trình đã đồng hành cùng thành phố qua nhiều giai đoạn lịch sử.

Từ điểm giao thông thành điểm đến du lịch

Không chỉ có giá trị lịch sử, Ga Hải Phòng còn sở hữu không gian kiến trúc đặc sắc với nhiều hạng mục mang dấu ấn kiến trúc Pháp được bảo tồn, tạo nên vẻ đẹp cổ kính giữa đô thị Cảng. Việc được thành phố công nhận là điểm du lịch từ năm 2025 mở thêm hướng phát huy giá trị của nhà ga như một địa chỉ gắn với lịch sử, văn hóa và kiến trúc Hải Phòng. Điều đặc biệt là nhà ga không được bảo tồn như một “không gian tĩnh”. Những đoàn tàu vẫn ra vào mỗi ngày, hành khách vẫn qua lại, tiếng còi tàu vẫn vang lên giữa phố. Chính nhịp vận hành ấy giúp di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

Theo ông Nguyễn Văn Phóng, Trưởng Ga Hải Phòng, sau 30 năm gắn bó với nhà ga, ông nhận thức rõ trách nhiệm gìn giữ công trình không chỉ với ngành đường sắt mà còn với thành phố. Khi một số hạng mục có dấu hiệu xuống cấp, đơn vị chú trọng lựa chọn vật liệu phù hợp; những chi tiết phào chỉ bị bong, rơi được gắn lại. Màu sơn được lựa chọn theo màu vôi gốc nhằm hạn chế thay đổi diện mạo kiến trúc ban đầu. Các hạng mục bổ sung cũng được tính toán để hài hòa với tổng thể.

Mỗi ngày, Ga Hải Phòng đón khoảng 2.500 lượt khách. Cuối tuần khoảng 3.500 - 5.000 lượt/ngày và dịp lễ, Tết có thể lên tới gần 8.000 lượt. Lượng người qua lại đông nhưng không gian nhà ga vẫn có thể trở thành điểm dừng chân trong hành trình khám phá thành phố. Từ năm 2021 đến nay, nhà ga phối hợp với các cơ quan, đơn vị liên quan để phát huy những giá trị nổi bật của công trình. Việc đưa Ga Hải Phòng vào hệ thống điểm đến du lịch tạo điều kiện để câu chuyện về nhà ga được giới thiệu rộng rãi hơn tới người dân và du khách.

Một hướng đi đang được triển khai là phối hợp với ngành Văn hóa thí điểm tuyến đường sắt tham quan từ Ga Hải Phòng đến Cảng Hải Phòng. Hành trình này có thể mở ra một cách khám phá thành phố từ những dấu tích của đường sắt, cảng biển đến không gian đô thị Cảng.

Cùng với đó, thế hệ trẻ tại nhà ga đang góp phần nối dài câu chuyện di sản bằng những phương thức mới. Anh Nguyễn Thành Đạt, kỹ sư, Bí thư Chi đoàn Thanh niên Ga Hải Phòng cho biết, bên cạnh nhiệm vụ chuyên môn, anh và đoàn viên thanh niên tích cực quảng bá hình ảnh nhà ga trên mạng xã hội, đưa câu chuyện về một địa chỉ lịch sử đến gần hơn với công chúng.

Hơn một thế kỷ kể từ ngày hình thành, Ga Hải Phòng vẫn là một điểm kết nối. Nhưng hôm nay, đó không chỉ là kết nối những hành trình đường sắt. Từ giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa được trao truyền qua thời gian, nhà ga đang có thêm cơ hội trở thành điểm đến đặc sắc, nơi du khách bắt đầu hành trình khám phá Hải Phòng từ chính những dấu tích của lịch sử.