Làm chủ AI để chuyển đổi số hiệu quả

Trong một tiết học giáo dục công dân lớp 8 tại Trường THCS Hoàng Diệu (phường Lê Chân) học sinh được tiếp cận AI qua chủ đề “Lập kế hoạch chi tiêu”. Từ một vấn đề gần gũi trong cuộc sống, các em có cơ hội vận dụng kiến thức, giải quyết tình huống thực tế và làm quen với công nghệ.

Tại Hải Phòng, nhiều trường học đang từng bước đưa AI vào hoạt động giáo dục. Trong hơn 590 trường mầm non trên địa bàn thành phố, nhiều trường đã sử dụng bảng tương tác, máy chiếu thông minh và ứng dụng giáo dục có yếu tố AI. Mục tiêu giúp các em làm quen với tư duy số, phát triển khả năng quan sát và sáng tạo dưới sự hướng dẫn của giáo viên.

AI đang mở ra nhiều cách học tập mới. Nhưng công nghệ chỉ thực sự có ích khi được sử dụng đúng mục đích. Ranh giới giữa tận dụng AI để nâng cao hiệu quả và phụ thuộc vào công nghệ đôi khi rất mong manh.

Chỉ với một chiếc điện thoại hoặc máy tính, người dùng có thể nhờ AI tóm tắt tài liệu, giải thích kiến thức, soạn thảo văn bản hay phân tích dữ liệu. Những công việc vốn mất nhiều thời gian nay được xử lý nhanh hơn. Trong sản xuất, AI hỗ trợ tự động hóa, trong y tế, công nghệ góp phần phân tích dữ liệu, hỗ trợ phát hiện dấu hiệu bất thường.

Với người trẻ, AI là công cụ hữu ích trong học tập và công việc. Học sinh có thể dùng AI để giải đáp kiến thức chưa hiểu, luyện ngoại ngữ. Sinh viên có thêm công cụ tìm kiếm, hệ thống hóa tài liệu. Người mới đi làm có thể tham khảo ý tưởng, xử lý những nhiệm vụ lặp lại và tiết kiệm thời gian.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, biết sử dụng AI là một lợi thế. Tuy nhiên, hoàn thành công việc nhanh không đồng nghĩa với việc đã hiểu và làm chủ công việc đó. Học sinh sao chép lời giải dễ bỏ qua việc hiểu bài, sinh viên nhờ AI viết luận có thể thiếu tư duy độc lập, còn người đi làm dùng AI lập báo cáo mà không kiểm chứng dễ mắc sai sót.

Điều đáng lo không phải là con người sử dụng AI, mà là sử dụng đến mức không còn muốn tự suy nghĩ. Khi gặp vấn đề, thay vì tìm cách giải quyết, người dùng lập tức chờ câu trả lời từ máy móc.

Tư duy độc lập, khả năng phản biện và sáng tạo cần được rèn luyện qua quá trình học hỏi, thử nghiệm và sửa sai. Nếu thường xuyên bỏ qua những bước này, con người có thể mất đi cơ hội tích lũy kiến thức và kinh nghiệm lâu dài.

AI không phải lúc nào cũng cung cấp thông tin chính xác. Câu trả lời có thể chứa dữ liệu sai, nguồn dẫn không đáng tin cậy hoặc thông tin lỗi thời. Nếu không kiểm chứng, người dùng dễ đưa ra quyết định sai.

AI còn có thể tạo hình ảnh, video, âm thanh giả rất chân thực. Những nội dung này nếu bị lợi dụng để phát tán tin giả, thông tin độc hại có thể gây hoang mang, ảnh hưởng đến cộng đồng. Thực tế cho thấy, đã có người sử dụng AI làm giả trang sách có nội dung không đúng sự thật bị cơ quan chức năng xử lý.

Bên cạnh đó, người dùng cần chú ý bảo vệ dữ liệu cá nhân và tôn trọng bản quyền. Chia sẻ thông tin nội bộ lên công cụ AI thiếu kiểm soát có thể gây rủi ro bảo mật. Sử dụng tác phẩm của người khác mà không tôn trọng quyền tác giả cũng là vấn đề đáng lo ngại.

Vì vậy, kỹ năng số không chỉ là biết sử dụng công cụ. Người dùng cần biết kiểm tra nguồn tin, đối chiếu dữ liệu, nhận diện nội dung giả mạo, bảo vệ thông tin cá nhân và tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ. Công nghệ càng phát triển, những kỹ năng này càng cần thiết.

Mỗi người cần chủ động suy nghĩ trước khi sử dụng AI, kiểm tra lại thông tin và chỉ xem câu trả lời của công cụ là nguồn tham khảo. Không nên phụ thuộc vào AI khi đưa ra quyết định.

Vừa qua, sân chơi “Hải Phòng AI Challenge 2026” dành cho học sinh THCS được phát động với chủ đề “REAL OR AI? - THẬT HAY GIẢ?”. Chương trình giúp học sinh hiểu về AI, nhận diện sản phẩm do công nghệ tạo ra, kiểm chứng thông tin và phát hiện tin giả, video giả mạo. Qua đó, học sinh không chỉ biết sử dụng mà còn hiểu rõ giới hạn của công nghệ.

Trong nhà trường, giáo viên cần hướng dẫn học sinh sử dụng AI phù hợp, đồng thời rèn luyện tư duy phản biện và khả năng tự giải quyết vấn đề. Việc đánh giá cần chú trọng cả quá trình học tập, thay vì chỉ tập trung vào kết quả cuối cùng.

Gia đình cũng cần làm gương trong sử dụng công nghệ, hướng dẫn trẻ tiếp cận AI có giới hạn và dành thời gian cho các hoạt động thực tế. Giao tiếp, vui chơi và trải nghiệm cuộc sống vẫn giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển của trẻ. Bên cạnh đó, cơ quan quản lý, nhà trường và doanh nghiệp cần xây dựng quy định rõ ràng về sử dụng AI, bảo vệ dữ liệu và quyền lợi người dùng, bảo đảm công nghệ được ứng dụng an toàn, hiệu quả.

Ngày Chuyển đổi số quốc gia 10/10 là dịp nhìn lại những thay đổi mà công nghệ mang đến cho đời sống, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Chuyển đổi số không chỉ là đưa công cụ hiện đại vào công việc, học tập và quản lý, mà còn phải nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực của con người.

AI chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được sử dụng đúng cách, không khiến con người phụ thuộc. Làm chủ AI cũng chính là cách để chuyển đổi số mang lại những giá trị thiết thực cho cuộc sống.