Bảo vệ sức khỏe tâm thần trẻ em trong thời đại số

Trẻ khám tâm lý, tâm thần ngày càng tăng

Mỗi ngày, Khoa Tâm lý - Tâm thần trẻ em, Bệnh viện Tâm thần thành phố Hồ Chí Minh tiếp nhận từ 300 - 500 trẻ đến khám các vấn đề sức khỏe tâm thần. Các bệnh lý phổ biến gồm rối loạn tăng động giảm chú ý, rối loạn phát triển lan tỏa, rối loạn hành vi, trầm cảm, rối loạn stress, động kinh và chậm phát triển trí tuệ.

Theo bác sĩ Chu Thị Dung, Phó Giám đốc Bệnh viện Tâm thần thành phố Hồ Chí Minh, số trẻ đến khám đã tăng khoảng 1,5 lần so với trước đây. Nếu những năm trước, mỗi ngày đơn vị tiếp nhận khoảng 200 - 300 trẻ thì hiện con số này đã tăng đáng kể.

Bác sĩ Dung nhận định áp lực học tập, cuộc sống, gia đình cùng việc sử dụng mạng xã hội và thiết bị điện tử quá mức là những yếu tố góp phần làm gia tăng các vấn đề tâm thần ở trẻ. Việc chìm đắm trong trò chơi điện tử và thế giới ảo có thể khiến trẻ rối loạn giấc ngủ, rối loạn hành vi, lo âu và trầm cảm.

Thực trạng này cũng được ghi nhận tại các bệnh viện nhi đồng tuyến cuối ở thành phố Hồ Chí Minh như Bệnh viện Nhi đồng 1, Nhi đồng 2 và Nhi đồng thành phố.

Bác sĩ Nguyễn Thanh Sang, Trưởng Khoa Liên chuyên khoa Tâm lý lâm sàng - Phục hồi chức năng - Y học cổ truyền, Bệnh viện Nhi đồng 2 cho biết, nhiều trẻ nhỏ và thanh thiếu niên được gia đình đưa đến khám do gặp các vấn đề về cảm xúc, tinh thần liên quan đến việc sử dụng điện thoại quá mức.

Một bé gái 10 tuổi thường xuyên ở nhà một mình vì bố mẹ bận mưu sinh, dần coi điện thoại là người bạn duy nhất. Khi gia đình phát hiện, em đã suy giảm nghiêm trọng khả năng ngôn ngữ, ánh mắt lờ đờ và mất kết nối với bạn bè.

Trường hợp khác là bé trai N. (14 tuổi), mỗi ngày chơi game từ 5 giờ đồng hồ trở lên. Khi bị gia đình cấm chơi và thu thiết bị, em trở nên cáu gắt, đập phá, có hành vi bạo lực với người thân và rơi vào trạng thái hoảng loạn tinh thần.

Theo bác sĩ Sang, nhiều phụ huynh sử dụng điện thoại như một “bảo mẫu công nghệ” để trẻ ngồi yên, nghe lời. Đáng chú ý, 56% số phụ huynh cũng thường xuyên nhìn vào điện thoại khi ở bên con. Việc đặt thiết bị điện tử trong phòng ngủ của trẻ càng khiến thời gian sử dụng trước khi ngủ khó được kiểm soát.

Lệ thuộc vào ti vi và điện thoại thông minh có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe tâm thần, khả năng giao tiếp và học tập. Trẻ sử dụng màn hình thường xuyên có nguy cơ giảm tương tác xã hội, hạn chế phát triển ngôn ngữ, rối loạn giấc ngủ, mất tập trung và giảm khả năng tiếp thu.

Phát hiện sớm để tránh hệ lụy lâu dài

Những dấu hiệu bất thường đôi khi xuất hiện từ sớm nhưng dễ bị gia đình bỏ qua. Anh P.B.C, ở xã Hưng Long, thành phố Hồ Chí Minh, đưa con trai 4 tuổi đến Bệnh viện Tâm thần thăm khám sau khi nhận thấy trẻ thường xuyên đánh bạn, khó ngồi yên và chạy nhảy quá mức.

Ban đầu, anh cho rằng con chỉ hiếu động hơn những đứa trẻ khác. Tuy nhiên, sau khi thăm khám, các bác sĩ xác định trẻ mắc hội chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), đồng thời hướng dẫn gia đình phối hợp trị liệu và can thiệp hành vi.

Theo dữ liệu của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) tại Việt Nam, các nghiên cứu quốc gia và quốc tế cập nhật đến năm 2025 - 2026 cho thấy những vấn đề sức khỏe tâm thần phổ biến ở trẻ em, thanh thiếu niên gồm rối loạn tăng động giảm chú ý, lo âu, trầm cảm và rối loạn hành vi. Các vấn đề khác như rối loạn ăn uống, cô đơn xã hội, stress sau đại dịch và ảnh hưởng từ mạng xã hội cũng được quan tâm.

Tại Việt Nam, khoảng 12 - 30% số trẻ em và vị thành niên gặp vấn đề sức khỏe tâm thần, song chỉ một phần nhỏ được tiếp cận hỗ trợ kịp thời. Thiếu kiến thức, định kiến xã hội và hạn chế trong dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần khiến nhiều trẻ chưa được tư vấn, điều trị đúng lúc.

Việc nhận diện bệnh ở trẻ cũng không đơn giản. Những biểu hiện như nhút nhát, lo lắng, nóng nảy hay thay đổi thói quen ăn uống có thể thuộc quá trình phát triển bình thường, nhưng cũng có thể là dấu hiệu cần được theo dõi. Một số phụ huynh chưa chấp nhận khả năng con gặp vấn đề tâm thần, dẫn đến chậm đưa trẻ đi khám.

Các bác sĩ khuyến cáo gia đình cần chú ý những thay đổi kéo dài hoặc bất thường ở trẻ, như chán ăn, suy nhược, mất năng lượng, thường xuyên buồn chán, dễ kích động, lo âu, rối loạn giấc ngủ, giảm tập trung và trí nhớ. Trẻ có xu hướng tự cô lập, khó diễn đạt ngôn ngữ so với độ tuổi hoặc có hành vi tự làm hại bản thân cũng cần được quan tâm đặc biệt.

Cha mẹ, người chăm sóc, giáo viên và nhân viên y tế học đường cần được trang bị kiến thức để nhận biết dấu hiệu ban đầu. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và cộng đồng có vai trò quan trọng trong việc phát hiện, hỗ trợ trẻ.

Bác sĩ Nguyễn Thanh Sang khuyến cáo, khi nhận thấy trẻ có những biểu hiện bất thường, phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa nhi hoặc phòng khám tâm lý để được thăm khám, can thiệp kịp thời. Phát hiện muộn có thể khiến tình trạng bệnh nghiêm trọng hơn, kéo dài thời gian điều trị và ảnh hưởng đến chất lượng sống cũng như các mối quan hệ xã hội của trẻ.