Hợp tác Nga - Việt Nam trong xây dựng ngành công nghệ lượng tử

Trong cuộc trao đổi với phóng viên tại Liên bang Nga, Tiến sĩ Ekaterina Soltseva, Giám đốc phụ trách Công nghệ lượng tử của Tập đoàn năng lượng Rosatom, đã chia sẻ kinh nghiệm xây dựng một ngành công nghệ mới, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định mục tiêu phát triển, xây dựng lộ trình dài hạn và đào tạo nguồn nhân lực. Theo bà, đây là những yếu tố then chốt giúp một quốc gia không chỉ tiếp nhận, ứng dụng mà còn từng bước làm chủ và phát triển công nghệ của riêng mình.

Theo Tiến sĩ Ekaterina Soltseva, Nga có truyền thống nghiên cứu vật lý lượng tử lâu đời với nền tảng khoa học vững chắc. Tuy nhiên, việc phát triển các công nghệ lượng tử, tập trung vào 3 lĩnh vực chính là điện toán lượng tử, truyền thông lượng tử và cảm biến lượng tử, mới được đẩy mạnh từ năm 2020.

Sau khi Chính phủ Liên bang Nga phê duyệt lộ trình phát triển công nghệ lượng tử, Rosatom được giao trách nhiệm phát triển điện toán lượng tử và cảm biến lượng tử. Đây là lộ trình toàn diện, bao quát nhiều khía cạnh của ngành công nghiệp lượng tử, không chỉ giới hạn ở các phòng thí nghiệm nghiên cứu mà còn bao gồm những dự án giáo dục, hoạt động phổ biến kiến thức và các chương trình tạo nền móng cho sự hình thành một ngành công nghiệp lượng tử mới. Trong đó, phát triển công nghệ giữ vai trò nền tảng, chiếm khoảng 75% nội dung lộ trình, gắn với công nghệ và các thành tựu khoa học.

Bà Soltseva cho biết, tại thời điểm bắt đầu triển khai lộ trình, Nga còn tụt hậu khá xa so với các phòng thí nghiệm hàng đầu thế giới, trong khi nhiều quốc gia đã khởi động các chương trình phát triển công nghệ lượng tử từ giai đoạn 2017 - 2018. Vì vậy, Nga đã phải nỗ lực đáng kể để thu hẹp khoảng cách. Đến nay, khoảng cách này đã được rút ngắn, thậm chí Nga đã đạt vị trí dẫn đầu trong một số lĩnh vực và thiết lập những kỷ lục thế giới về công nghệ lượng tử.

Một trong những thành tựu đáng tự hào nhất là Nga trở thành một trong ba quốc gia trên thế giới, cùng với Mỹ và Trung Quốc, sở hữu máy tính lượng tử hoạt động trên cả 4 nền tảng chính gồm ion, nguyên tử, quang tử và siêu dẫn. Đáng chú ý, Nga đạt được kết quả này chỉ trong vòng 5 năm và hiện có 7 máy tính lượng tử đang vận hành. Bên cạnh việc phát triển phần cứng, nước này cũng đẩy mạnh nghiên cứu phần mềm lượng tử, xây dựng một thư viện lớn các thuật toán và phối hợp với các đối tác công nghiệp phát triển phần mềm phục vụ những bài toán thực tiễn.

Đánh giá về triển vọng hợp tác giữa Nga và Việt Nam, bà Soltseva cho rằng hai nước có tiềm năng lớn nhờ nền tảng quan hệ hợp tác lâu dài và vững chắc. Về phía Nga, Rosatom nghiêm túc thúc đẩy hợp tác với Việt Nam và tin tưởng rằng việc kết hợp nguồn lực, năng lực của hai nước có thể mang lại những kết quả quan trọng, hướng tới tạo ra những lợi ích rộng lớn cho nhân loại.

Chia sẻ kinh nghiệm dành cho Việt Nam trong giai đoạn đầu xây dựng ngành công nghệ lượng tử, Tiến sĩ Ekaterina Soltseva nhấn mạnh trước hết Việt Nam cần tự xác định mục tiêu và con đường phát triển của mình. Từ thực tiễn triển khai tại Nga, bà cho rằng bước đi đầu tiên nên là xây dựng một lộ trình hoặc chiến lược dài hạn, xác định các nguyên tắc phát triển công nghệ trong nước, đồng thời hình thành đội ngũ phù hợp gồm các nhà khoa học, nhà giáo dục, nhà quản lý và lập trình viên.

Rosatom sẵn sàng chia sẻ lộ trình phát triển công nghệ lượng tử của Nga và phối hợp với Việt Nam xây dựng một lộ trình riêng phù hợp với điều kiện trong nước. Những hình thức hợp tác có thể triển khai bao gồm thành lập các phòng thí nghiệm chung, tổ chức các chương trình giáo dục chung và thực hiện những dự án thí điểm hướng tới ứng dụng thực tiễn.

Một vấn đề quan trọng khác là Việt Nam cần xác định mức độ đầu tư cho mục tiêu trở thành quốc gia không chỉ ứng dụng mà còn tự phát triển công nghệ, qua đó từng bước nâng cao tính độc lập. Đích đến cần là sự hình thành một ngành công nghiệp hoàn chỉnh, thay vì chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận một cơ sở hạt nhân hay một máy tính lượng tử đơn lẻ.

Trong quá trình đó, nguồn nhân lực có vai trò đặc biệt quan trọng. Nga đã xây dựng chiến lược giáo dục lượng tử, quy định việc đào tạo chuyên gia ở nhiều cấp độ, đồng thời chú trọng phổ biến kiến thức cho học sinh từ bậc tiểu học, trung học cơ sở đến sinh viên đại học. Vừa qua, Đại học Lượng tử Mạng của Nga đã bắt đầu hoạt động, kết nối 5 trường đại học hàng đầu về vật lý nhằm đào tạo chuyên gia lượng tử trên cơ sở hạ tầng thống nhất.

Bà Soltseva đánh giá việc kết hợp năng lực của các trường đại học và viện nghiên cứu là bài học kinh nghiệm hữu ích đối với Việt Nam. Một trung tâm kết nối có thể tập hợp nguồn lực và tập trung nỗ lực vào lĩnh vực lượng tử mà không làm gián đoạn các hoạt động nghiên cứu hiện có tại các trường đại học. Bên cạnh đó, việc bồi dưỡng kiến thức cho lực lượng lao động hiện tại, bao gồm cả các giám đốc điều hành doanh nghiệp, cũng được chú trọng để giúp họ hiểu rõ lợi ích của công nghệ lượng tử trong sản xuất, kinh doanh.

Đề cập cuộc làm việc giữa Rosatom và Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam Trần Hồng Thái bên lề chuyến thăm Nga vừa qua của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Tiến sĩ Ekaterina Soltseva cho biết hai bên đã trao đổi nhiều nội dung hợp tác thiết thực.

Đoàn Việt Nam đã thăm phòng thí nghiệm tại Đại học Nghiên cứu Công nghệ Quốc gia, nơi đang phát triển bộ xử lý lượng tử siêu dẫn từng lập kỷ lục thế giới. Bà Soltseva bày tỏ vui mừng trước thông tin Việt Nam đã quyết định thành lập trung tâm lượng tử, đồng thời tin tưởng rằng hai nước có thể cùng phát triển một máy tính lượng tử trong thời gian chưa đầy 3 năm.

Rosatom đề xuất đưa nội dung hợp tác công nghệ lượng tử vào chương trình nghị sự của Ủy ban liên Chính phủ Nga - Việt Nam diễn ra vào tháng 11 tới, hy vọng hai bên sớm thống nhất một lộ trình chung nhằm thúc đẩy nghiên cứu và phát triển lĩnh vực tiên phong này.