Nhà hát thành phố 'kể chuyện' Hải Phòng hơn một thế kỷ

Giữa nhịp sống sôi động của trung tâm Hải Phòng, Nhà hát thành phố vẫn hiện diện với vẻ đẹp cổ điển, trầm mặc mà nổi bật. Những hàng cột trắng, ô cửa sơn vàng, mái nhà cân xứng và quảng trường rộng phía trước tạo không gian kiến trúc đặc trưng, nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau. Hơn một thế kỷ trôi qua, công trình không chỉ kể câu chuyện về một thời kỳ lịch sử mà còn phản chiếu những đổi thay của thành phố Cảng và đời sống tinh thần của người dân qua nhiều thế hệ.

Theo Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử thành phố Hải Phòng Phạm Xuân Thanh, Nhà hát thành phố khởi công xây dựng năm 1898, khánh thành 1900, trong bối cảnh thực dân Pháp đẩy mạnh xây dựng các công trình hành chính, văn hóa tại đô thị cảng. Khi lượng kiều dân và quân đội Pháp hiện diện ngày càng đông, nhu cầu về không gian sinh hoạt văn hóa, giải trí cũng gia tăng. Trên nền khu vực làng cổ An Biên, tại vị trí giao thoa giữa không gian sinh sống của người Việt, người Hoa và người Âu, một nhà hát theo phong cách kiến trúc châu Âu được hình thành. Đây là một trong 3 nhà hát kiểu Tây Âu được thực dân Pháp xây dựng tại Việt Nam vào đầu thế kỷ XX (cùng với Nhà hát lớn Hà Nội và Nhà hát thành phố Hồ Chí Minh).

Công trình ban đầu thường được gọi là “Nhà hát Tây”, chủ yếu phục vụ hoạt động văn hóa, nghệ thuật và sinh hoạt chính trị của người Pháp cùng một bộ phận người bản xứ giàu có. Khi ấy, việc được bước vào khán phòng thưởng thức các chương trình biểu diễn không đơn thuần là nhu cầu giải trí mà còn phản ánh sự phân tầng trong đời sống đô thị thuộc địa. Nhà hát vừa là thiết chế văn hóa, vừa thể hiện ý đồ khẳng định vị thế và quyền lực của chính quyền thực dân thông qua những công trình kiến trúc đặc trưng.

Tuy nhiên, qua những biến động của đất nước, công trình dần trở thành không gian gắn với các sự kiện chính trị quan trọng, chứng kiến sự chuyển mình của thành phố trong hành trình giành độc lập và xây dựng cuộc sống mới.

Ngày 23/8/1945, trong cao trào Cách mạng Tháng Tám, khu vực Nhà hát gắn với những hoạt động cách mạng, đánh dấu bước chuyển quan trọng của chính quyền thành phố. Đến ngày 23/8/1946, Ủy ban Nhân dân Cách mạng lâm thời thành phố được thành lập tại đây, tiếp tục khẳng định vị trí của công trình trong đời sống chính trị Hải Phòng.

Đặc biệt, những ngày đầu kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp, khu vực Nhà hát thành phố và quảng trường phía trước trở thành một trong những địa điểm ghi dấu tinh thần chiến đấu kiên cường của quân dân thành phố. Theo cuốn Hải Phòng lịch sử kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân), ngày 20/11/1946, tại nhà hát đã diễn ra trận đánh quyết tử để bảo vệ thành phố. 13 chiến sĩ Vệ quốc đoàn và chiến sĩ tuyên truyền văn hóa Việt Nam do Trung đội trưởng Đặng Kim Nở chỉ huy đã cầm chân lực lượng quân đội Pháp có xe tăng yểm trợ suốt một ngày đêm, tiêu diệt 50 lính Pháp trước khi anh dũng hy sinh, góp phần tạo nên ký ức không thể phai mờ về một thời kỳ lịch sử đầy bi tráng và hào hùng của quân và dân thành phố.

Từ một công trình được dựng lên trong thời thuộc địa, Nhà hát thành phố đã chứng kiến sự thay đổi của thời cuộc, từ không gian sinh hoạt của giới thượng lưu Pháp đến địa điểm gắn với những sự kiện của chính quyền cách mạng và cuộc đấu tranh bảo vệ thành phố. Ông Lê Văn Lương, Phó Giám đốc Nhà hát thành phố Hải Phòng đánh giá chính những lớp trầm tích lịch sử ấy đã làm nên giá trị riêng, khiến công trình vượt ra ngoài ý nghĩa của một kiến trúc đẹp.

Sau ngày đất nước giành độc lập, nơi đây tiếp tục gắn bó với các hoạt động cộng đồng, những phong trào vận động quần chúng, trong đó có Tuần lễ Vàng và phong trào cứu đói. Qua từng giai đoạn, công năng và vai trò của nhà hát có những thay đổi, nhưng vị trí của công trình trong đời sống đô thị vẫn được duy trì.

Tháng 12/2015, Nhà hát thành phố Hải Phòng được công nhận là di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Sự ghi nhận này không chỉ khẳng định giá trị của một công trình kiến trúc tiêu biểu mà còn đặt ra yêu cầu gìn giữ, phát huy di sản trong đời sống đương đại.

Nếu lịch sử tạo nên chiều sâu cho Nhà hát thành phố Hải Phòng thì kiến trúc chính là điều khiến công trình mang dấu ấn đặc trưng khó trộn lẫn giữa lòng thành phố.

Được xây dựng theo phong cách kiến trúc châu Âu, công trình mang những đặc điểm của nghệ thuật kiến trúc cổ điển, với bố cục cân xứng, hệ cột trang trí và các chi tiết được chăm chút tỉ mỉ. Trong tổng thể ấy, mỗi đường nét không chỉ có chức năng tạo hình mà còn góp phần thể hiện quan niệm thẩm mỹ của thời đại nhà hát ra đời.

Nhìn từ phía quảng trường, mặt tiền công trình gây ấn tượng bởi sự cân đối giữa các mảng tường, hàng cột và hệ thống cửa. Những đường phào chỉ, họa tiết trang trí và các chi tiết đắp nổi được bố trí có chủ ý, khiến mặt đứng công trình dù đồ sộ vẫn giữ được sự thanh thoát.

Đáng chú ý là hình tượng đàn Lia xuất hiện trong trang trí kiến trúc. Trong văn hóa phương Tây, đàn Lia gắn với âm nhạc, thi ca và nghệ thuật biểu diễn. Việc sử dụng hình tượng này không chỉ tạo điểm nhấn thị giác mà còn thể hiện rõ chức năng của công trình đó là không gian dành cho nghệ thuật, nơi âm thanh và cảm xúc trở thành cầu nối giữa con người với con người.

Hệ cột phía trước góp phần tạo nên vẻ vững chãi, trong khi các đường nét trang trí mềm mại làm dịu đi cảm giác nặng nề của khối kiến trúc. Bố cục đối xứng theo phương ngang giúp công trình tạo được vẻ bề thế khi nhìn từ xa, đồng thời dẫn ánh nhìn của người xem về khu vực trung tâm.

Nhưng giá trị của Nhà hát không chỉ nằm ở những gì có thể quan sát từ bên ngoài. Bước qua cửa chính, người xem được dẫn vào một không gian mang đậm tinh thần kiến trúc sân khấu châu Âu, nơi các khu vực chức năng được tổ chức theo yêu cầu của một nhà hát chuyên nghiệp.

Tiền sảnh là khoảng chuyển tiếp giữa không gian quảng trường và khán phòng. Tại đây, những đường nét trang trí, cách bố trí không gian và phong cách nội thất cổ điển tạo nên cảm giác trang trọng. Trong thiết kế nhà hát truyền thống, tiền sảnh không đơn thuần là nơi đón khách mà còn là không gian để công chúng gặp gỡ, trò chuyện trước và sau buổi diễn.

Từ khu vực này, khán giả tiến vào khán phòng chính - “trái tim” của công trình. Không gian được tổ chức hướng về sân khấu, bảo đảm sự tập trung của người xem vào hoạt động biểu diễn. Những hàng ghế bố trí theo trật tự, sắc đỏ đặc trưng của nội thất sân khấu cùng hệ thống trang trí tạo nên không khí riêng biệt, khác với những không gian sinh hoạt thường ngày.

Một trong những chi tiết đáng chú ý là trần khán phòng với những đường cong và hình khối vòm. Trong kiến trúc nhà hát, việc xử lý hình khối không chỉ nhằm tạo vẻ đẹp mà còn liên quan đến cảm nhận không gian và khả năng truyền âm. Thiết kế trần góp phần tạo độ cao, độ thoáng và cảm giác bao trùm, đưa khán giả vào thế giới của sân khấu ngay khi buổi biểu diễn bắt đầu.

Hai bên sân khấu là những khu vực phục vụ nghệ sĩ, nhạc công và công tác hậu trường. Những không gian ít được công chúng chú ý này lại giữ vai trò quan trọng trong hoạt động biểu diễn, bảo đảm sự phối hợp giữa các bộ phận trước khi ánh đèn sân khấu bật sáng.

Sau hơn một thế kỷ, nhà hát đã trải qua những đợt tu sửa để duy trì khả năng sử dụng và gìn giữ diện mạo. Bài toán đặt ra không chỉ là làm mới công trình mà còn phải bảo tồn những yếu tố gốc, tránh để việc cải tạo làm mất đi giá trị kiến trúc vốn có. Bởi với một di tích như Nhà hát thành phố, mỗi chi tiết được giữ lại đều có thể trở thành tư liệu trực quan về lịch sử phát triển của đô thị Hải Phòng.

Nếu khán phòng lưu giữ ký ức của những buổi biểu diễn thì quảng trường phía trước nhà hát lại là nơi có thể cảm nhận rõ nhất nhịp sống sôi động của Hải Phòng hôm nay.

Không gian mở với vườn hoa, đài phun nước và các lối đi tạo nên sự kết nối giữa công trình kiến trúc với đời sống đô thị. Ban ngày, nhà hát nổi bật giữa những tuyến phố trung tâm, khi đêm xuống, ánh sáng làm rõ các đường nét mặt đứng, khiến công trình trở thành điểm nhấn trong cảnh quan thành phố.

Quảng trường không chỉ là khoảng không gian phụ trợ cho nhà hát. Đây còn là nơi diễn ra các hoạt động cộng đồng, những sự kiện văn hóa, chính trị và những cuộc gặp gỡ đời thường. Trong các dịp lễ lớn, khu vực này trở thành điểm hội tụ của đông đảo người dân. Những chương trình biểu diễn, hoạt động kỷ niệm và sự kiện cộng đồng giúp không gian di sản tiếp tục được sử dụng, thay vì chỉ tồn tại như một công trình để ngắm nhìn.

Anh Kyle, một du khách đến từ Canada cho biết: “Nhà hát là điểm dừng chân yêu thích của tôi khi khám phá Hải Phòng, bởi kiến trúc cổ điển độc đáo và vị trí thuận lợi giữa trung tâm thành phố”.

Hơn một thế kỷ trước, Nhà hát thành phố Hải Phòng được dựng lên trong bối cảnh lịch sử đặc biệt. Trải qua những biến động của thời cuộc, công trình mang những lớp ý nghĩa khác nhau. Ngày nay, Nhà hát tiếp tục là một trong những không gian văn hóa tiêu biểu của thành phố, gắn với các sự kiện chính trị, lễ kỷ niệm, chương trình nghệ thuật và hoạt động cộng đồng.

Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống Hải Phòng Nguyễn Thị Thu Thuỷ cho biết: “Được biểu diễn tại Nhà hát thành phố là niềm tự hào của mỗi nghệ sĩ. Với kiến trúc vòm cổ điển, không gian sang trọng và âm thanh cộng hưởng đặc trưng, nhà hát không chỉ tôn lên vẻ đẹp của nghệ thuật truyền thống mà còn tạo điều kiện để nghệ sĩ thăng hoa trên sân khấu”.

Mỗi dịp lễ lớn, quảng trường phía trước nhà hát lại trở thành điểm hội tụ của người dân trong không khí náo nức, tự hào. Trong những ngày thường, nơi đây mang nhịp sống bình dị hơn với những bước chân dạo phố, những nhóm bạn trẻ lưu giữ khoảnh khắc bên công trình cổ kính hay du khách dừng lại tìm hiểu về lịch sử thành phố Cảng.

Nội dung: MINH NGUYỆT - HẢI VÂN

Trình bày: TUẤN ANH