Nhớ một thị xã mang tên Hải Dương

Trong ký ức của những người từng chứng kiến, ngày 30/10/1954 là dấu mốc không thể phai mờ. Sau những năm tháng chiến tranh, thị xã Hải Dương đón ngày giải phóng trong niềm vui của người dân được trở về làm chủ quê hương. Những con đường, góc phố rực rỡ cờ đỏ sao vàng, tiếng reo vui hòa cùng bước chân đoàn quân tiếp quản.

Theo tư liệu lịch sử, ngày 27/10/1954, Ủy ban Quân chính do đồng chí Nguyễn Như Thiết phụ trách tiến vào thị xã để nhận bàn giao của địch. Ngày 28/10, Đội Dân cảnh vào thị xã trước. Đến chiều 29/10, hai bên hoàn tất việc ký biên bản bàn giao. Sáng 30/10, Trung đoàn 42 cùng một tiểu đoàn của tỉnh tiến vào tiếp quản thị xã theo quốc lộ 5 và đường 17.

Khoảng 6 giờ 30 cùng ngày, quân ta nhận bàn giao tại các trạm gác, công sở. Đến chiều, bộ đội trong quân phục chỉnh tề tiến về vườn hoa Bảo Đại, nay là quảng trường Độc Lập, dự cuộc mít tinh mừng thị xã hoàn toàn giải phóng.

Với ông Tăng Trọng Khởi (sinh năm 1936) hiện ở phường Tân Hưng, ký ức ấy vẫn như những thước phim. Năm 1954, khi chưa tròn 18 tuổi, ông đã nhập ngũ, tham gia chiến đấu ở khu vực Bình Giang rồi cùng đơn vị rút về Tứ Kỳ, Gia Lộc luyện quân, chuẩn bị tiếp quản thị xã Hải Dương.

Ông là chiến sĩ thuộc Đại đội 77, Tiểu đoàn 234, Trung đoàn 42. Sau những ngày hành quân và luyện tập, sáng 30/10, đơn vị ông tiến vào thị xã. Dọc đường, người dân đổ ra chào đón, nhiều người cầm cờ, mang hoa tặng bộ đội.

“Nhân dân đón đông lắm. Toàn thanh thiếu niên, người cao tuổi, người ta ra đón, tặng hoa bộ đội”, ông Khởi nhớ lại.

Khi ấy, ông là một trong những người lính trẻ nhất đơn vị. Niềm vui ngày hòa bình khiến ông xúc động, dù những người lính trẻ không dám nhận hoa vì chỉ huy không cho phép.

Đoàn quân tập trung tại khu vực Quảng trường Độc Lập để dự mít tinh, sau đó tỏa ra các phố diễu hành. Thị xã ngày ấy còn nhỏ, dân cư thưa thớt, nhưng người dân gần như đổ hết ra đường. Những tiếng hô vang mừng độc lập, tự do tạo nên một ngày hội lớn của đô thị xứ Đông.

Ông Khởi kể, sau ngày tiếp quản, đơn vị chuyển về đóng quân ở Cẩm Thượng. Những buổi tối ăn cơm xong, các chiến sĩ lại đi bộ vào trung tâm xem phim. Con đường khi ấy còn nhiều đoạn khó đi, mang dáng dấp đường quê. Khu vực quảng trường và vườn hoa là những nơi hiện đại, rộng rãi nhất trong mắt người lính trẻ.

“Bây giờ thay đổi nhiều lắm, tiến bộ nhiều, nhà cao cửa rộng, đường phố đẹp hơn nhiều”, ông Khởi nhận xét.

Ngày giải phóng mở ra một chặng đường mới của thị xã. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, Hải Dương tiếp tục giữ vị trí quan trọng trên tuyến giao thông nối Hà Nội với Hải Phòng và các tỉnh trong vùng. Những địa điểm như cầu Phú Lương, Nhà máy Đá Mài, Nhà máy Sứ, ga Hải Dương từng là trọng điểm bị không quân Mỹ đánh phá. Quân và dân thị xã vừa chiến đấu, vừa góp sức người, sức của chi viện cho các chiến trường.

Từ những năm tháng gian khó ấy đến thời kỳ xây dựng và phát triển, lịch sử thị xã Hải Dương được tạo nên bởi sự bền bỉ của nhiều thế hệ.

Bà Nguyễn Thị Lan lưu giữ ký ức về thị xã qua những con phố, hàng cây và nếp sinh hoạt đời thường. Sinh năm 1951, lớn lên trên phố Quang Trung, bà đã dành phần lớn cuộc đời gắn bó với mảnh đất này. Gia đình có 5 thế hệ sinh sống ở Hải Dương, vì vậy, những đổi thay của đô thị cũng gắn liền với những câu chuyện riêng của gia đình bà.

Trong ký ức của bà Lan, thị xã xưa là một đô thị nhỏ nhắn, cổ kính, có nhịp sống chậm rãi. Nhà cửa chủ yếu là nhà một tầng, ít nhà hai tầng, một số nơi vẫn còn nhà lợp lá. Đời sống của nhiều gia đình còn khó khăn. Có những gia đình vừa buôn bán trên phố, vừa cấy lúa, trồng trọt theo mùa để duy trì cuộc sống. Khi ấy, phố phường và làng quê chưa có sự phân chia rõ rệt như diện mạo đô thị ngày nay.

Đường phố khi đó có nhiều cây sấu, cây bàng, về sau xuất hiện thêm cây xà cừ, phượng, bằng lăng. Một số đoạn đường vẫn còn trải đá. Các hoạt động giải trí cũng chưa phong phú như hiện nay. Muốn xem phim, người dân đến rạp Hòa Bình trên phố Trần Hưng Đạo xếp hàng mua vé. Thư viện cũ trên phố Nguyễn Du là nơi nhiều người tìm đến đọc và mượn sách. Những địa điểm ấy không chỉ tạo nên diện mạo của thị xã xưa mà còn gắn bó với đời sống và thói quen sinh hoạt của người dân.

Trong ký ức của bà Lan, sông Sặt là hình ảnh thân thuộc, gắn liền với cuộc sống của người dân ven bờ. Dòng sông chảy qua khu vực đường Bạch Đằng, mang theo những làn gió mát đến các khu dân cư. Những ngày hè oi nóng, trẻ con thường rủ nhau ra sông tắm, tập bơi. Người lớn ra bờ sông hóng mát, ngắm trăng, giặt chiếu. Tiếng đập chiếu vang lên giữa không gian yên ả đã trở thành âm thanh quen thuộc của một thời.

Bên kia sông, khu vực nay là phố Chương Dương khi ấy phần lớn vẫn là đồng ruộng. Nơi đây chỉ có một xóm nhỏ với vài ba mái nhà, người dân muốn sang phố phải đi thuyền. Từ bờ bên này nhìn sang là những cánh đồng rộng, với tiếng ếch nhái, côn trùng và mùi rơm rạ, bùn đất thân quen. Bà Lan gọi đó là “hương đồng” - hương vị bình dị của làng quê, in đậm trong ký ức về thị xã xưa.

Đến mùa lúa chín, cả vùng chuyển màu vàng. Có những gia đình ở phố Quang Trung vẫn có ruộng cấy, đến mùa lại gánh lúa từ đồng về nhà. Giữa phố phường đã có cửa hàng, hàng quán, nếp sống nông nghiệp vẫn hiện diện trong sinh hoạt của nhiều gia đình.

Còn phố Quang Trung lưu giữ những kỷ niệm gần gũi nhất của tuổi thơ bà Lan. Bà vẫn nhớ bài văn tả cảnh thời tiểu học bắt đầu bằng câu: “Phố em là phố cây bàng”.

Ngày ấy, phố Quang Trung có nhiều cây bàng cổ thụ, tán rộng che mát cả góc phố. Bà Lan nhớ cây bàng qua bốn mùa, từ lá non mùa xuân, bóng rợp mùa hè đến lá đỏ mùa thu, cành trơ mùa đông. Có cây lớn đến mức hai đứa trẻ ôm không xuể.

Dưới tán bàng, lũ trẻ lấy lá làm đồ chơi, nhặt quả chín ăn phần nhân bên trong. Những ngày hè, trẻ quây quần dưới bóng cây, người lớn đưa con ra hè tắm mát, trải chiếu ăn cơm, thậm chí nằm ngủ ngoài trời khi đêm nóng nực. Cuộc sống còn thiếu thốn nhưng xóm phố gần gũi, thân tình.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, nhiều cây bàng cũ không còn, căn nhà của cha mẹ bà Lan cũng đã đổi chủ. Phố Quang Trung đổi thay, nhưng những hàng cây, góc phố vẫn in sâu trong ký ức bà, gắn với tuổi thơ, gia đình, thầy cô và bạn bè.

“Tôi rất yêu thị xã Hải Dương, yêu đến máu thịt. Bởi nơi đó có gia đình, cha mẹ, thầy cô, bạn bè và những con đường đã đi qua suốt tuổi thơ tôi”, bà Lan chia sẻ.

Từ một thị xã nhỏ bé, Hải Dương từng bước mở rộng không gian và phát triển hạ tầng. Năm 1997, thị xã trở thành thành phố trực thuộc tỉnh. Năm 2009, thành phố được công nhận là đô thị loại II; đến năm 2019, được công nhận là đô thị loại I. Những dấu mốc ấy phản ánh quá trình phát triển của đô thị qua nhiều giai đoạn.

Diện mạo đô thị Hải Dương ngày nay đã có nhiều thay đổi. Nhà cao tầng mọc lên ngày càng nhiều, đường phố được mở rộng, các khu đô thị mới dần hình thành. Những cánh đồng ven sông trước đây nay nhường chỗ cho các khu dân cư. Hoạt động mua sắm, vui chơi của người dân cũng phong phú hơn, từ những khu chợ quen thuộc như Phú Yên, chợ Con đến các không gian dịch vụ hiện đại.

Sông Sặt vẫn chảy qua phố, nhưng cảnh quan hai bên bờ đã đổi thay rõ rệt. Những khu vực từng là đồng ruộng nay đã có nhà cửa, đường phố. Cầu Hồng Quang nối liền hai bờ, thay cho những chuyến đò năm xưa. Ven sông được chỉnh trang thành không gian đi bộ mỗi tối cuối tuần.

Cùng một dòng sông, mỗi thế hệ lại có những cảm nhận riêng. Dẫu cảnh quan và nhịp sống đã khác xưa, sông Sặt vẫn gắn bó với đời sống thành phố, nối liền những ký ức của một thời với nhịp sống hôm nay.

Công viên Bạch Đằng cũng mang diện mạo mới. Công viên hôm nay có thêm cây, thảm cỏ và hoa, tạo không gian để người dân đi bộ, ngắm cảnh, nghỉ ngơi. Giữa nhịp sống đô thị ngày càng nhanh, những khoảng xanh như vậy rất có ý nghĩa với đời sống cộng đồng. Mỗi sáng, mỗi chiều, người dân ra công viên tập thể dục, hít thở không khí trong lành.

Những công trường đang thi công trên các tuyến phố, những công trình hạ tầng mới dần hình thành cho thấy nhịp phát triển của đô thị. Giữa nhịp xây dựng ấy, hồ Bạch Đằng, sông Sặt vẫn là những khoảng xanh để người dân tìm chút thư thái.

Vào những ngày thu, mặt hồ dịu nắng, những vạt cỏ ven đường cũng mang vẻ đẹp riêng. Từ những cánh đồng từng trải rộng ở Thanh Bình, Cẩm Thượng, Việt Hòa, Ngọc Châu, Hải Tân đến những khu phố, khu đô thị đang dần hình thành, vùng đất này đã trải qua nhiều đổi thay.

Sau những thay đổi về địa giới hành chính, thị xã Hải Dương và sau này là thành phố Hải Dương đã trở thành một phần trong chặng đường phát triển mới của Hải Phòng. Những tên gọi gắn với từng giai đoạn vẫn được nhắc lại qua các câu chuyện về lịch sử, con người và vùng đất này.

Với bà Lan, Hải Dương xưa gắn với những hàng cây, dòng sông Sặt và con phố nơi bà lớn lên. Với ông Khởi, đó là buổi sáng 30/10/1954, khi đoàn quân tiến vào tiếp quản thị xã trong sự chào đón của người dân. Mỗi người lưu giữ một phần ký ức, góp lại thành bức tranh về một đô thị qua những năm tháng đổi thay.

Nhân kỷ niệm 72 năm ngày giải phóng thị xã Hải Dương, nhìn lại chặng đường đã qua cũng là dịp để hiểu hơn về nơi này trong dòng chảy lịch sử. Từ những con phố nhỏ, những cánh đồng ven sông đến diện mạo đô thị ngày nay, mỗi giai đoạn đều để lại dấu ấn riêng.

Từ ngày 1/7/2025, thành phố Hải Phòng và tỉnh Hải Dương chính thức hợp nhất, vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, mở ra không gian phát triển mới. Sự giao thoa giữa truyền thống “Xứ Đông văn hiến” và “Đất Cảng anh hùng” góp phần tạo nên bản sắc riêng của thành phố Hải Phòng mới.

Trong hành trình phát triển ấy, ký ức về thị xã Hải Dương xưa vẫn được lưu giữ qua câu chuyện của các thế hệ, qua những dòng sông, góc phố và dấu mốc lịch sử. Những ký ức ấy không chỉ là một phần di sản của vùng đất mà còn là hành trang để thành phố Hải Phòng tiếp tục viết nên những chặng đường phát triển mới.

Nội dung: PHƯƠNG LINH

Ảnh: THÀNH CHUNG, tư liệu

Trình bày: TUẤN ANH