Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người được xây dựng chặt chẽ hơn

Theo các chuyên gia, cần phân biệt rõ các hình thức hiến, điều kiện thực hiện và cơ chế bảo vệ trẻ em để tránh những cách hiểu sai lệch.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Trần Minh Điển, Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, trước hết cần phân biệt ba trường hợp: hiến mô tái sinh khi còn sống, đăng ký nguyện vọng hiến sau khi chết và lấy mô, bộ phận cơ thể sau khi người hiến được xác định tử vong.

Dự thảo không cho phép người dưới 18 tuổi đang sống hiến các cơ quan lành như thận, gan. Trường hợp ngoại lệ là hiến mô tái sinh, điển hình là tế bào gốc tạo máu, cho người thân trong gia đình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Đối với bộ phận cơ thể, việc hiến chỉ được xem xét sau khi người dưới 18 tuổi được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn.

Vì vậy, cách diễn đạt chung rằng người dưới 18 tuổi được hiến tạng khi có nguyện vọng dễ dẫn đến hiểu lầm rằng trẻ đang sống có thể hiến các cơ quan lành. Đây cũng là cơ sở khiến một số ý kiến trên mạng xã hội cho rằng quy định mới biến trẻ em thành nguồn cung cấp bộ phận cơ thể.

Thực tế, hiến tế bào gốc tạo máu từ trẻ em cho anh, chị, em ruột là phương pháp y khoa đã được áp dụng rộng rãi trên thế giới trong nhiều thập kỷ. Với trẻ mắc bệnh huyết học nặng, anh, chị, em ruột có mức độ hòa hợp HLA phù hợp thường là nguồn hiến tốt nhất, trong đó có những người hiến chưa thành niên.

Tại Việt Nam, bệnh tan máu bẩm sinh (Thalassemia) là một trong những bệnh lý cho thấy rõ nhu cầu ghép tế bào gốc tạo máu ở trẻ em. Mỗi năm, nước ta có khoảng 8.000 trẻ sinh ra mắc bệnh, trong đó khoảng 2.000 trẻ ở thể nặng. Những bệnh nhân này phải truyền máu định kỳ suốt đời, khoảng 20 ngày một lần. Hiện ghép tế bào gốc tạo máu là phương pháp có khả năng chữa khỏi bệnh. Ngoài ra, phương pháp này còn được áp dụng trong điều trị các bệnh máu ác tính, suy tủy xương và rối loạn miễn dịch bẩm sinh.

Giáo sư Trần Minh Điển cũng nhấn mạnh, đăng ký hiến chỉ là việc ghi nhận nguyện vọng, không đồng nghĩa với quyết định lấy mô, bộ phận cơ thể. Theo dự thảo, người dưới 18 tuổi đăng ký hiến phải có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện. Việc lấy chỉ được xem xét sau khi người hiến tử vong và đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật.

Tại phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Y tế khẳng định, trong thực tế, nếu gia đình không đồng ý thì việc lấy mô, bộ phận cơ thể sẽ không được thực hiện. Ngược lại, đối với trường hợp trẻ còn sống hiến mô tái sinh, nếu trẻ phản đối thì ý kiến của trẻ phải được ưu tiên hơn sự đồng thuận của cha mẹ.

Dự thảo cũng đưa ra những điều kiện nghiêm ngặt hơn luật hiện hành. Người hiến khi còn sống cho người ngoài gia đình phải từ đủ 25 tuổi; nhân thân và mối quan hệ giữa người hiến với người nhận phải được xác minh. Đồng thời, nghiêm cấm lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi.

Đối với tạng hiến sau khi chết, việc phân bổ được thực hiện thông qua hệ thống điều phối quốc gia, căn cứ danh sách chờ và các tiêu chí y khoa, không phụ thuộc vào lựa chọn người nhận của gia đình người hiến. Do đó, lo ngại việc mở rộng đối tượng hiến sẽ tạo kẽ hở cho mua bán tạng hoặc mua bán trẻ em là không có cơ sở.

Hiểu đúng các quy định về hiến, ghép mô, tạng ở trẻ em

Một số thông tin lan truyền trên mạng xã hội như đăng ký hiến tạng sẽ khiến bác sĩ không tích cực cấp cứu; chết não chưa phải là chết; trẻ em vẫn có thể hồi phục sau khi chết não; thế giới không cho trẻ đăng ký hiến tạng; trẻ dưới 18 tuổi chưa đủ nhận thức để bày tỏ nguyện vọng hoặc lấy tủy xương đồng nghĩa với lấy tủy sống... đã gây ra những cách hiểu thiếu chính xác.

Giáo sư Trần Minh Điển khẳng định, việc lấy bộ phận cơ thể chỉ được tiến hành sau khi người bệnh được xác định tử vong do chết não hoặc chết tuần hoàn. Người thực hiện xác định tử vong phải độc lập với kíp lấy, ghép và nhóm chăm sóc người nhận, theo Điều 21 dự thảo. Các quyết định điều trị, ngừng hỗ trợ sự sống và hiến mô, bộ phận cơ thể phải được tách biệt.

Chết não là tình trạng toàn bộ chức năng não, bao gồm cả thân não, ngừng hoạt động hoàn toàn và không thể phục hồi. Tình trạng này khác với hôn mê sâu hoặc trạng thái thực vật. Việc xác định tử vong ở trẻ em phải tuân thủ tiêu chuẩn chuyên môn, quy trình minh bạch và phù hợp với từng nhóm tuổi.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia cho phép trẻ đăng ký nguyện vọng hiến sau khi chết ở những độ tuổi khác nhau, song quy định về hiệu lực pháp lý và vai trò của cha mẹ không giống nhau. Một số bằng chứng được Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ dẫn ra cho thấy thanh thiếu niên có khả năng tiếp nhận thông tin y khoa và đưa ra lựa chọn trong những điều kiện nhất định.

Tuy nhiên, nhận thức của trẻ phát triển theo từng giai đoạn và các em vẫn có thể chịu tác động từ áp lực gia đình, tâm lý hoặc bạn bè. Vì vậy, chính sách cần vừa tôn trọng nguyện vọng của trẻ, vừa có cơ chế tư vấn, hỗ trợ và bảo vệ phù hợp.

Đối với việc Bộ Y tế lấy ý kiến trẻ em từ 7 tuổi về dự thảo luật, cần hiểu đây là hoạt động tham vấn chính sách, không phải yêu cầu trẻ quyết định hiến tạng. Khoản 4 và khoản 5 Điều 5 Luật Trẻ em năm 2016 quy định việc lắng nghe, xem xét ý kiến trẻ em khi xây dựng chính sách, pháp luật liên quan. Điểm a khoản 1 và điểm d khoản 2 Điều 74 cũng quy định quyền tham gia xây dựng văn bản quy phạm pháp luật của trẻ em, trong đó có hình thức tham vấn, lấy ý kiến.

Theo các chuyên gia pháp luật, hoạt động khảo sát của Bộ Y tế đối với nhóm từ 7 đến dưới 18 tuổi có cơ sở pháp lý. Tuy nhiên, cần làm rõ phương pháp khảo sát, phân tích kết quả theo từng nhóm tuổi và bảo đảm trẻ được bày tỏ quan điểm độc lập.

Một nhầm lẫn khác là đồng nhất tủy xương với tủy sống. Giáo sư Trần Minh Điển giải thích, tủy xương là mô tạo máu nằm trong khoang xương, thường được thu nhận từ xương chậu. Tế bào gốc tạo máu cũng có thể lấy từ máu ngoại vi bằng phương pháp gạn tách. Các thủ thuật này không liên quan đến tủy sống thuộc hệ thần kinh trung ương và không phải là cắt bỏ một cơ quan. Tủy xương có khả năng tự tái tạo sau khi hiến.

Hoàn thiện chính sách, bảo đảm quyền lợi tốt nhất của trẻ em

Để các quy định liên quan đến người dưới 18 tuổi được thực hiện an toàn, thống nhất và minh bạch, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Minh Điển cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện các nguyên tắc ngay trong Luật, đồng thời giao Chính phủ và Bộ Y tế hướng dẫn cụ thể về điều kiện, trình tự, thủ tục, tiêu chuẩn chuyên môn và cơ chế giám sát.

Ba nội dung cần đặc biệt chú trọng gồm: xác định rõ phạm vi tế bào, mô tái sinh được phép hiến ở người chưa thành niên; bảo đảm quyền bày tỏ ý chí, quyền từ chối và cơ chế bảo vệ độc lập đối với trẻ hiến khi còn sống; xây dựng quy trình xác định tử vong và ghi nhận sự đồng ý hợp pháp trong trường hợp hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi trẻ chết.

Cùng với hoàn thiện pháp luật, công tác truyền thông cần được triển khai thống nhất, chính xác. Cơ quan soạn thảo và Bộ Y tế nên xây dựng tài liệu hỏi - đáp chính thức, phân biệt rõ hiến mô tái sinh khi còn sống cho người thân, đăng ký nguyện vọng hiến sau khi chết và hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn.

Thuật ngữ sử dụng trong thông tin tuyên truyền cũng cần chính xác, chẳng hạn dùng cụm từ “hiến tế bào gốc tạo máu” thay cho cách gọi chung “hiến mô”, hoặc “đăng ký nguyện vọng hiến sau khi chết” thay cho cách diễn đạt “được hiến tạng”. Điều này giúp người dân hiểu đúng bản chất từng trường hợp, tránh nhầm lẫn giữa đăng ký nguyện vọng và quyết định thực hiện.

Bên cạnh đó, cần công khai số liệu tổng hợp, quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn và cơ chế thẩm định độc lập để củng cố niềm tin xã hội. Trong nhà trường, giáo dục về hiến mô, tạng nên tập trung cung cấp kiến thức, khuyến khích trao đổi trong gia đình, không vận động đăng ký theo chỉ tiêu hay phong trào.

Theo Giáo sư Trần Minh Điển, những băn khoăn từ cơ quan thẩm tra, đại biểu Quốc hội và dư luận là sự quan tâm chính đáng đối với quyền trẻ em. Các vấn đề này cần được giải quyết bằng những quy định bảo vệ rõ ràng trong Luật và hoạt động truyền thông chính sách chính xác, đặc biệt là phân biệt giữa hiến khi còn sống với hiến sau khi chết.

Riêng trường hợp trẻ hiến mô tái sinh khi còn sống, phạm vi người nhận nên giới hạn ở anh, chị, em ruột nhằm loại trừ xung đột lợi ích khi cha mẹ vừa là người đại diện vừa là người nhận. Không nên vì những cách hiểu chưa đúng mà tước đi cơ hội điều trị của trẻ mắc bệnh hoặc quyền bày tỏ nguyện vọng nhân đạo của thanh thiếu niên.

“Mục tiêu của việc hoàn thiện Luật và các văn bản hướng dẫn thi hành là tạo thêm cơ hội điều trị, cứu sống người bệnh trên cơ sở khoa học và nhân văn, đồng thời bảo vệ đầy đủ quyền, sức khỏe, phẩm giá và lợi ích tốt nhất của trẻ em”, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Minh Điển nhấn mạnh