Lộng Chương - người con xứ Đông làm rạng danh sân khấu Việt

Dấu ấn nghệ thuật và những danh hiệu cao quý

Nhắc đến Lộng Chương, công chúng và giới sân khấu nhớ trước hết đến tài năng hài kịch, đặc biệt là vở Quẫn, ra mắt năm 1960. Tác phẩm khai thác những xung đột tâm lý, sự tính toán và nỗi lo sợ của con người trước những biến động xã hội. Với tình huống sân khấu độc đáo, tiếng cười giàu tính trào lộng và sức phê phán, Quẫn trở thành một trong những tác phẩm tiêu biểu của sân khấu Việt Nam, được nhiều thế hệ nghệ sĩ tiếp tục dàn dựng, biểu diễn.

Bên cạnh Quẫn, Lộng Chương còn có nhiều tác phẩm đáng chú ý như A Nàng, Lý Thới, Đòi con, Đoàn quân tóc trắng, Hỏi vợ, Đôi ngọc lưu ly... Ông sáng tác trên nhiều loại hình, từ kịch nói, kịch thơ đến chèo và múa rối, thể hiện khả năng sáng tạo phong phú cùng sự am hiểu sâu sắc đặc trưng từng loại hình nghệ thuật.

Điểm nổi bật trong sáng tác của Lộng Chương là khả năng quan sát đời sống và chuyển hóa những vấn đề xã hội thành ngôn ngữ sân khấu. Tiếng cười trong tác phẩm khi nhẹ nhàng, dí dỏm, lúc chua cay, quyết liệt, nhưng luôn hướng tới việc phê phán thói hư tật xấu, những biểu hiện tiêu cực và bảo vệ các giá trị tốt đẹp của con người.

Không chỉ sáng tác, ông còn tham gia đạo diễn, huấn luyện nghệ thuật, phát hiện và bồi dưỡng những người trẻ. Ông cũng là một trong những người vận động thành lập Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam năm 1957.

Với những đóng góp nổi bật, Lộng Chương được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật đợt II năm 2000.

Theo hồ sơ Bảo tàng Văn học Việt Nam, hai tác phẩm tiêu biểu gắn với giải thưởng của ông là Quẫn và A Nàng. Đây là sự ghi nhận xứng đáng đối với một sự nghiệp sáng tạo bền bỉ, có ảnh hưởng lâu dài đối với sân khấu Việt Nam.

Di sản của Lộng Chương hôm nay không chỉ nằm trong những kịch bản từng làm nên tên tuổi mà còn ở khả năng tiếp tục đối thoại với đời sống. Việc nghiên cứu, phục dựng và dàn dựng lại các tác phẩm của ông là cách thiết thực để đưa những giá trị nghệ thuật ấy đến gần hơn với công chúng trẻ.

Trọn đời với sân khấu

Nhà viết kịch Lộng Chương tên khai sinh là Phạm Văn Hiền, sinh ngày 5/2/1918 tại thôn Châu Khê, xã Thúc Kháng, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương cũ (nay là xã Đường An, Hải Phòng). Ông mất ngày 26/6/2003 tại Hà Nội.

Sinh ra trên vùng đất xứ Đông giàu truyền thống văn hóa, ông trưởng thành trong một giai đoạn lịch sử nhiều biến động. Năm 1939, ông tốt nghiệp đại học ngành hóa và từng làm việc tại cơ quan chuyên môn về nông lâm thời Pháp thuộc. Tuy nhiên, niềm say mê văn chương và nghệ thuật đã đưa ông rẽ sang con đường sáng tác.

Trước năm 1945, ông bắt đầu viết báo, viết văn với bút danh Lộng Chương. Tác phẩm Hầu thánh là một trong những dấu mốc sớm gắn với bút danh này. Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp diễn ra, ông tham gia hoạt động văn hóa, văn nghệ, gắn sáng tác sân khấu với nhiệm vụ phục vụ nhân dân.

Từ một trí thức được đào tạo về hóa học, Phạm Văn Hiền từng bước trở thành nhà viết kịch, đạo diễn và người tổ chức hoạt động nghệ thuật. Trong những năm kháng chiến, ông cùng đồng nghiệp xây dựng các hoạt động văn nghệ, đưa lời ca, tiếng hát và những vở diễn đến với công chúng trong điều kiện còn nhiều khó khăn.

Sau hòa bình lập lại ở miền Bắc, ông tiếp tục đóng góp cho đời sống sân khấu, cộng tác với các đoàn kịch, đoàn chèo và hỗ trợ phong trào nghệ thuật quần chúng. Sự gắn bó của ông với sân khấu không chỉ thể hiện qua những sáng tác mà còn ở tâm huyết truyền nghề, dìu dắt thế hệ trẻ và xây dựng môi trường hoạt động chuyên nghiệp.

Trong ký ức của nhiều đồng nghiệp, Lộng Chương là người làm nghề nghiêm túc, thẳng thắn, luôn đề cao chất lượng nghệ thuật. Những trải nghiệm phong phú trong cuộc sống và hoạt động sáng tác đã giúp ông hình thành cái nhìn sắc sảo về con người, xã hội, tạo nên phong cách riêng cho các tác phẩm.

Hơn 85 năm tuổi đời, với hơn nửa thế kỷ cống hiến cho sân khấu, Lộng Chương để lại một di sản sáng tác phong phú cùng những đóng góp quan trọng đối với sự phát triển của nghệ thuật biểu diễn Việt Nam.

Quê hương Hải Dương cũ cũng ghi nhận công lao của người con ưu tú bằng việc đặt tên ông cho một tuyến phố tại phường Hải Dương hiện nay.

Từ Châu Khê đến sân khấu cả nước, cuộc đời Lộng Chương là minh chứng cho tài năng, ý chí và tình yêu nghệ thuật của một người con xứ Đông. Tôn vinh ông không chỉ là nhắc lại một tên tuổi lớn trong lịch sử sân khấu mà còn là dịp khơi dậy trách nhiệm gìn giữ, kế thừa và phát huy những giá trị văn hóa mà các thế hệ nghệ sĩ đã dày công vun đắp.