Lưu giữ tiếng hát Soọng cô của người Sán Dìu

Câu hát níu giữ hồn văn hoá Sán Dìu

Mỗi dịp địa phương tổ chức lễ hội, hơn chục cụ ông, cụ bà ở độ tuổi ngoài 70 lại tụ họp tại nhà văn hóa tổ dân phố Đại An, phường Nguyễn Trãi, cùng nhau ôn luyện những câu hát Soọng cô truyền thống của đồng bào dân tộc Sán Dìu.

Trong đời sống văn hóa của người Sán Dìu, Soọng cô không đơn thuần là một làn điệu dân ca mà còn là cách người dân gửi gắm tâm tình qua lời hát. Những câu hát thường vang lên trong các buổi gặp gỡ, phiên chợ quê hay đám cưới, khi nam nữ cùng ngồi lại hát đối đáp với nhau.

Người hát gửi gắm tình cảm qua từng câu ca, người nghe khéo léo đáp lời. Cuộc hát cứ thế nối dài, khi e ấp, lúc dí dỏm, thể hiện nét duyên riêng của người dân miền sơn cước.

Soọng cô không cầu kỳ trong cách thể hiện. Cái hay nằm ở lời ca ngắn gọn, giàu ý nghĩa, thường gồm 4 câu với 16 âm tiết. Nội dung lời hát rất phong phú, từ tình yêu đôi lứa, nếp sống gia đình đến cách ứng xử trong cuộc sống. Trước đây, hát Soọng cô thường diễn ra trong các buổi giao duyên, gặp gỡ và sinh hoạt cộng đồng. Qua những câu hát đối đáp, người dân có dịp giao lưu, tìm hiểu nhau, góp phần gắn kết tình làng nghĩa xóm.

Tham dự một buổi tập hát Soọng cô của người dân địa phương, bên cạnh việc ôn lại những câu hát truyền thống, các cụ cao tuổi còn chia sẻ cho nhau những nét độc đáo trong từng làn điệu. Những câu hát được hình thành từ nếp sinh hoạt bản làng, từ tình cảm bình dị trong cuộc sống và được lưu truyền qua nhiều thế hệ người Sán Dìu. Bởi vậy, Soọng cô vốn là những câu hát chân tình, tự nhiên, giúp mọi người xích lại gần nhau.

Đưa nhạc cổ vào đời sống

Sau khi Hải Phòng và Hải Dương hợp nhất, phường Nguyễn Trãi trở thành địa phương duy nhất của thành phố có cộng đồng người Sán Dìu sinh sống tập trung, với hơn 1.300 người, chiếm khoảng 30% số người dân tộc thiểu số trên địa bàn phường. Người Sán Dìu chủ yếu sinh sống tại 4 tổ dân phố: Đại An, Bắc An, Hoàng Hoa Thám và Thanh Mai.

Bà Tô Thị Dung, người dân tộc Sán Dìu, vừa được Chủ tịch nước khen thưởng vì có thành tích xuất sắc trong công tác bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc tại địa phương, cho biết: Cùng với những thay đổi trong đời sống, không gian sinh hoạt văn hóa truyền thống ngày càng thu hẹp. Những buổi hát Soọng cô tự nhiên trong cộng đồng không còn phổ biến như trước. Hiện nay, làn điệu này chủ yếu xuất hiện trong một số chương trình văn nghệ và lễ hội của địa phương.

"Điều đáng tiếc nhất là hiện nay, hầu hết những người biết hát Soọng cô đều đã ngoài 70 tuổi. Người trẻ trong làng hầu như không còn biết đến những câu hát xưa", bà Dung bày tỏ.

Với các làn điệu dân ca truyền thống, lời ca là yếu tố quan trọng tạo nên nét đặc sắc riêng. Đó không chỉ là tiếng nói, cách thể hiện tình cảm mà còn chứa đựng kinh nghiệm sống của mỗi cộng đồng dân tộc. Tuy nhiên, theo người dân địa phương, lời hát Soọng cô cổ chủ yếu được lưu truyền bằng hình thức truyền miệng. Hiện nay, số người am hiểu và nhớ đầy đủ những lời ca này không còn nhiều, khiến nguy cơ mai một, thất truyền ngày càng rõ nét.

Ông Nguyễn Huy Tĩnh, Tổ trưởng tổ dân phố Đại An, phường Nguyễn Trãi cho biết, những người biết hát Soọng cô ở địa phương hiện đều đã cao tuổi. Ông Tĩnh mong muốn chính quyền địa phương và ngành văn hóa sớm có biện pháp hỗ trợ việc sưu tầm, phiên âm, lưu trữ lời ca Soọng cô, nhằm gìn giữ vốn dân ca truyền thống và tạo điều kiện trao truyền cho thế hệ sau.

Tuy nhiên, lưu giữ lời ca mới chỉ là một phần trong công tác bảo tồn. Muốn Soọng cô tiếp tục được duy trì trong đời sống, cần có môi trường thực hành và sự tham gia của nhiều thế hệ. Việc thành lập các câu lạc bộ, tổ chức giao lưu, truyền dạy trong cộng đồng sẽ tạo cơ hội để người trẻ tiếp cận, tìm hiểu và học hát làn điệu dân ca của dân tộc mình.

Bên cạnh đó, việc xây dựng không gian văn hóa dành riêng cho đồng bào Sán Dìu, nơi tổ chức các buổi hát giao duyên, biểu diễn và giới thiệu phong tục truyền thống, không chỉ góp phần duy trì sinh hoạt văn hóa mà còn tạo điều kiện phát triển du lịch trải nghiệm tại địa phương.

Bà Nguyễn Thị Khanh, Phó Chủ tịch UBND phường Nguyễn Trãi cho biết, thời gian tới, địa phương sẽ chú trọng xây dựng không gian văn hóa, duy trì các hoạt động giao lưu, biểu diễn hát Soọng cô. Qua đó, tạo điều kiện để làn điệu dân ca này tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng, đồng thời gắn với phát triển du lịch trải nghiệm văn hóa. Đây cũng là cơ sở để địa phương vận động, khuyến khích thế hệ trẻ học hát, từng bước hình thành lực lượng kế cận.

Đối với những người có nhiều năm gắn bó, am hiểu và đóng góp tích cực vào việc gìn giữ, trao truyền Soọng cô, địa phương sẽ rà soát, đề xuất công nhận danh hiệu nghệ nhân. Việc này nhằm ghi nhận những đóng góp của họ, đồng thời khuyến khích tiếp tục truyền dạy di sản cho thế hệ sau.