Siết trách nhiệm hình sự với hành vi sử dụng trái phép chất ma túy

Quy định mới đi vào thực tiễn

Điểm đáng chú ý của Luật số 86/2025/QH15 là bổ sung điều 256a Bộ luật Hình sự về tội sử dụng trái phép chất ma túy. Theo đó, người sử dụng trái phép chất ma túy thuộc một trong những trường hợp luật định bị phạt tù từ 2 - 3 năm; tái phạm bị phạt tù từ 3 - 5 năm.

Các trường hợp bị truy cứu trách nhiệm hình sự gồm người đang trong thời hạn cai nghiện ma túy hoặc điều trị nghiện bằng thuốc thay thế; đang trong thời hạn quản lý sau cai nghiện; đang trong thời hạn 2 năm kể từ ngày hết thời hạn quản lý sau cai nghiện và thuộc thời hạn quản lý người sử dụng trái phép chất ma túy; hoặc đang trong thời hạn 2 năm kể từ khi tự ý chấm dứt cai nghiện tự nguyện hay điều trị nghiện bằng thuốc thay thế theo quy định.

Quy định này không đồng nghĩa mọi trường hợp sử dụng trái phép chất ma túy đều bị xử lý hình sự. Trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra khi hành vi đáp ứng các điều kiện cụ thể tại Điều 256a, vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, vừa tránh hình sự hóa những trường hợp không đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Ngày 23/7/2025, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an thành phố khởi tố vụ án, khởi tố bị can và bắt tạm giam Đ.V.Đ, sinh năm 1987, ở xã Vĩnh Thuận để điều tra về tội sử dụng trái phép chất ma túy theo điều 256a. Đây là trường hợp đầu tiên được Công an thành phố công bố khởi tố theo quy định mới. Trước đó, người này đã bị áp dụng biện pháp cai nghiện tại gia đình và cộng đồng.

Đến tháng 10/2025, Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 10 phối hợp với Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an thành phố khởi tố 3 vụ án sử dụng trái phép chất ma túy, xác định là những vụ án trọng điểm để tập trung giải quyết. Các đối tượng đều thuộc diện quản lý sau cai nghiện tại nơi cư trú nhưng tiếp tục sử dụng trái phép chất ma túy.

Sau các quyết định khởi tố, việc xét xử cũng từng bước được triển khai. Ngày 5/12/2025, Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 8 phối hợp Tòa án nhân dân khu vực 8 xét xử sơ thẩm vụ án N.B.P phạm tội sử dụng trái phép chất ma túy theo điều 256a Bộ luật Hình sự, tuyên phạt bị cáo 24 tháng tù. Ngày 24/12/2025, hai cơ quan tiếp tục xét xử vụ án Lý Hoàng Hà về cùng tội danh, với mức án 24 tháng tù.

Tại cơ sở, vi phạm liên quan đến ma túy vẫn diễn biến phức tạp. Tháng 9/2026, Công an phường Nhị Chiểu phát hiện, triệt phá 4 vụ án liên quan đến ma túy, khởi tố 4 vụ án với 9 bị can và áp dụng biện pháp tạm giam đối với cả 9 bị can. Cùng tháng, lực lượng công an lập hồ sơ đưa 2 trường hợp đi cai nghiện tại Cơ sở cai nghiện ma túy Công an thành phố.

Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng thành phố Hải Phòng cũng đấu tranh thành công Chuyên án HP-526P, triệt phá một tụ điểm mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép chất ma túy tại khu vực biên giới biển Đồ Sơn, bắt giữ 4 đối tượng, thu giữ hơn 11 g ma túy đá cùng nhiều tang vật liên quan...

Thượng tá Trần Hoài Nam, Trưởng Công an xã Hà Bắc cho biết, trước những điều luật mới, công an cơ sở đã phối hợp chặt chẽ với cơ sở cai nghiện, chính quyền địa phương và các đơn vị liên quan để quản lý biến động của từng trường hợp.

Tăng hiệu quả phòng ngừa, xử lý

Sau hơn một năm thực hiện điều 256a Bộ luật Hình sự, quy định mới từng bước đi vào thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử tại Hải Phòng, tạo thêm công cụ pháp lý để xử lý người sử dụng trái phép chất ma túy trong những trường hợp luật định.

Theo Phó Viện trưởng Viện Kiểm sát khu vực 12 - Hải Phòng Nguyễn Ánh Dương, nếu trước đây hành vi sử dụng ma túy chủ yếu bị xử lý bằng biện pháp hành chính hoặc gắn với các biện pháp cai nghiện, thì nay người đang trong thời gian quản lý sau cai hoặc thuộc những trường hợp được điều luật quy định có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi tiếp tục sử dụng trái phép chất ma túy.

Thực tiễn này đặt ra yêu cầu các cơ quan chức năng quản lý, cập nhật và chia sẻ thông tin đầy đủ, chính xác. Nếu hồ sơ cai nghiện, quyết định quản lý sau cai nghiện hoặc thông tin về thời hạn áp dụng biện pháp quản lý chưa được cập nhật kịp thời, quá trình xác minh, thu thập chứng cứ có thể gặp khó khăn. Việc xác định không đúng thời hạn hoặc thiếu tài liệu chứng minh điều kiện áp dụng điều luật cũng có thể ảnh hưởng đến tiến độ, chất lượng giải quyết vụ án.

Ông Nguyễn Đình Khoa, Phó Chủ tịch UBND xã Ninh Giang, phụ trách công tác tuyên truyền pháp luật tại địa phương cho biết, việc phổ biến, giáo dục pháp luật cần được thực hiện thường xuyên, có trọng tâm, phù hợp từng nhóm đối tượng. Địa phương chú trọng tuyên truyền các quy định mới liên quan trực tiếp đến quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý của người dân, đồng thời lồng ghép trong sinh hoạt khu dân cư và hoạt động của các tổ chức đoàn thể.

Theo Chánh Văn phòng Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Hải Phòng Đặng Khắc Thắng, sau hơn một năm điều 256a Bộ luật Hình sự có hiệu lực, thực tiễn tại Hải Phòng cho thấy quy định mới tạo thêm căn cứ pháp lý để xử lý hình sự người sử dụng trái phép chất ma túy trong những trường hợp luật định.

Thời gian tới, ngành kiểm sát Hải Phòng tiếp tục phối hợp với cơ quan điều tra, tòa án lựa chọn giải quyết các vụ án trọng điểm, tổ chức phiên tòa rút kinh nghiệm và xét xử lưu động, góp phần nâng cao chất lượng xử lý án, đồng thời tuyên truyền, cảnh báo hậu quả pháp lý của hành vi tái sử dụng ma túy.