Di sản văn hóa phi vật thể - Từ gìn giữ đến phát huy giá trị

Giữ mạch nguồn văn hóa không đứt gãy

Lễ giỗ Tổ nghề ca trù tại đền thờ Ca Công thuộc Khu di tích đình, đền, chùa Đông Môn, phường Hòa Bình năm nay được tổ chức bài bản, nhiều nghi lễ cổ tiếp tục được phục dựng. Trong không gian linh thiêng của đền thờ, tiếng đàn đáy trầm bổng, nhịp phách khi khoan, khi nhặt hòa cùng giọng hát réo rắt của các đào nương, kép đàn tạo nên sức cuốn hút riêng của nghệ thuật ca trù.

Giữa không gian thành kính, mỗi câu hát không chỉ là lời ca nghệ thuật mà còn như nén tâm hương dâng lên tổ nghề, gửi gắm lòng biết ơn, sự trân trọng của các thế hệ nghệ nhân đối với di sản cha ông. Không chỉ thể hiện lòng tri ân các bậc tiền nhân, hoạt động này còn góp phần duy trì không gian thực hành nghệ thuật truyền thống.

Từ việc thờ Tổ, phường Hòa Bình từng bước đưa ca trù trở lại đời sống cộng đồng. Câu lạc bộ Ca trù Đông Môn duy trì hoạt động, truyền dạy cho thế hệ trẻ; một số trường học tổ chức giảng dạy, thành lập câu lạc bộ để học sinh tiếp cận làn điệu truyền thống. Các chương trình biểu diễn, phục dựng không gian hát cửa đình cũng mở rộng cơ hội để công chúng tìm hiểu di sản.

Hải Phòng hiện có 24 di sản văn hóa phi vật thể được ghi danh cấp quốc gia, trong đó có các lễ hội truyền thống như Côn Sơn - Kiếp Bạc, đền Tranh, đền Cao An Phụ, chọi trâu Đồ Sơn, Nữ tướng Lê Chân, Minh Thề; cùng các loại hình nghệ thuật dân gian như ca trù, hát trống quân, hát đúm và múa rối nước.

Sức sống của di sản trước hết được duy trì nhờ những người trực tiếp thực hành và trao truyền. Nghệ nhân kiên trì hướng dẫn từng làn điệu, nhịp phách; người cao tuổi kể chuyện về nguồn gốc lễ hội, hướng dẫn lớp trẻ thực hành nghi thức; những người thợ làng nghề truyền lại kinh nghiệm, bí quyết qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, việc bảo tồn vẫn đối mặt không ít khó khăn. Hải Phòng có 4 phường múa rối nước tại các xã Vĩnh Bảo, Khúc Thừa Dụ, Gia Lộc và Hà Tây. Các phường rối vừa duy trì tích trò cổ, vừa sáng tạo tiết mục mới, đồng thời đảm nhiệm nhiều công đoạn chế tác con rối. Song, phần lớn thành viên là người cao tuổi, trong khi việc thu hút người trẻ còn hạn chế do thu nhập từ nghề chưa ổn định. Thực tế này cho thấy, bên cạnh ghi danh và tư liệu hóa, bảo tồn di sản cần gắn với việc duy trì môi trường thực hành và tạo điều kiện để người nắm giữ di sản tiếp tục sống với nghề.

Mở không gian mới để di sản lan tỏa

Không chỉ bảo tồn, gìn giữ và phát huy di sản trong các hoạt động biểu diễn, tổ chức lễ hội, các giá trị văn hóa phi vật thể còn được đưa đến gần thế hệ trẻ qua nhiều phương pháp truyền đạt trong đổi mới hoạt động giáo dục. Một giờ học tiếng Anh có thể trở thành hành trình khám phá lịch sử quê hương, khi học sinh được trực tiếp tìm hiểu và kể câu chuyện về di sản bằng ngôn ngữ của thời đại. Như tại chuyên đề cấp thành phố “Cùng em tìm hiểu Lễ hội truyền thống Nữ tướng Lê Chân qua tiết học dự án tiếng Anh lớp 8”, tổ chức ngày 28/10 tại Trường THCS Trương Công Định vừa qua, phương pháp dạy học theo dự án được vận dụng sinh động.

Qua tiểu phẩm tái hiện tích xưa, trải nghiệm không khí phần lễ và thuyết trình bằng tiếng Anh về các giá trị di sản, các em vừa rèn luyện năng lực ngoại ngữ, kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm, vừa nuôi dưỡng niềm tự hào và ý thức gìn giữ truyền thống. Đặc biệt, khi tiếng Anh trở thành công cụ giới thiệu di sản, những câu chuyện lịch sử của quê hương không chỉ được lưu giữ trong ký ức mỗi học sinh mà còn có cơ hội lan tỏa rộng rãi hơn, đến với bạn bè quốc tế. Đây cũng là cách giáo dục di sản từ trải nghiệm thực tế, để học sinh không chỉ hiểu, tự hào mà còn trở thành những người tiếp nối, quảng bá và phát huy bản sắc văn hóa Hải Phòng.

Tại các lễ hội, việc tăng tính trải nghiệm cũng giúp du khách hiểu sâu hơn về di tích và đời sống văn hóa bản địa. Ở Côn Sơn - Kiếp Bạc, các hoạt động trải nghiệm văn hóa, làng nghề, ẩm thực được kết hợp với giới thiệu những thực hành tín ngưỡng truyền thống, trong đó có diễn xướng hầu Thánh. Tại lễ hội đền Tranh, các giá trị văn hóa, tín ngưỡng đặc trưng tiếp tục được duy trì, tạo dấu ấn riêng cho lễ hội.

Ông Lê Duy Mạnh, Phó Trưởng Ban Quản lý di tích Côn Sơn -Kiếp Bạc cho biết, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản cần gắn với tạo điều kiện để công chúng tiếp cận thuận tiện hơn. Các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, làng nghề, ẩm thực và du lịch phải lấy giá trị di sản làm nền tảng. Bên cạnh đó, việc đưa sân khấu truyền thống xuống phố, tổ chức biểu diễn tại không gian công cộng và gắn nghệ thuật với các sự kiện của thành phố giúp mở rộng đối tượng thưởng thức. Khi ca trù, múa rối nước và các loại hình nghệ thuật dân gian xuất hiện trong những không gian gần gũi, công chúng có thêm cơ hội tiếp xúc với di sản ngoài khuôn khổ lễ hội hay sân khấu chuyên biệt.

Từ gìn giữ đến phát huy là quá trình đòi hỏi sự kiên trì và phối hợp đồng bộ. Di sản chỉ có thể phát triển bền vững khi nghệ nhân được hỗ trợ, thế hệ trẻ có cơ hội tiếp nối, công chúng được tiếp cận bằng những phương thức phù hợp và cộng đồng có điều kiện duy trì các thực hành văn hóa. Đây cũng là nền tảng để những giá trị truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại.