Gỡ 'nút thắt' nhân lực chất lượng cao. Bài 1: Đào tạo người tài, làm sao để giữ chân?

Đầu tư đào tạo, khó giữ chân người tài

Hướng tới mục tiêu trở thành thành phố cảng biển công nghiệp hiện đại, văn minh, sinh thái, đáng sống tầm cỡ Đông Nam Á vào năm 2030, Hải Phòng đứng trước yêu cầu cấp thiết về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, thành phố cần những giải pháp đột phá trong phát hiện, đào tạo, thu hút và trọng dụng nhân tài, đồng thời chú trọng phát triển nguồn nhân lực tại chỗ. Trong đó, giáo dục mũi nhọn giữ vai trò quan trọng trong phát hiện, bồi dưỡng nhân tài, tạo nguồn nhân lực chất lượng cao từ sớm.

Trước khi hợp nhất, cả Hải Phòng và Hải Dương đều có những chính sách riêng nhằm phát triển giáo dục mũi nhọn, tạo nền tảng cho công tác đào tạo, bồi dưỡng nhân tài của thành phố hiện nay.

Tiêu biểu là Nghị quyết số 06/2018/NQ-HĐND của HĐND thành phố Hải Phòng (cũ) quy định mức thưởng cao đối với học sinh, giáo viên đạt thành tích tại các kỳ thi quốc tế, khu vực và quốc gia. Học sinh đoạt giải nhất quốc tế được thưởng 500 triệu đồng, giải nhất khu vực 300 triệu đồng và giải nhất quốc gia 50 triệu đồng.

Thầy giáo Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Trần Phú cho biết từ năm 2018 đến nay, học sinh nhà trường đạt 743 giải học sinh giỏi quốc gia và 15 giải học sinh giỏi quốc tế.

Cùng thời gian đó, Nghị quyết số 22/2023/NQ-HĐND của HĐND tỉnh Hải Dương cũng tạo dấu ấn với chính sách dành cho học sinh Trường THPT chuyên Nguyễn Trãi. Học sinh đoạt huy chương vàng quốc tế được thưởng 300 triệu đồng; giải nhất học sinh giỏi quốc gia được thưởng cao nhất 50 triệu đồng.

Từ năm 2018 đến nay, học sinh hai trường THPT chuyên của Hải Phòng giành 1.421 giải quốc gia, 14 huy chương quốc tế, với tổng kinh phí khen thưởng 35,2 tỷ đồng.

Tuy nhiên, trong số 648 học sinh đã tốt nghiệp đại học, chỉ có 42 người trở về thành phố công tác, chiếm khoảng 6,5%. Phần lớn số còn lại làm việc tại các địa phương khác trong nước hoặc ở nước ngoài. Thực tế này cho thấy khoảng cách giữa thành tích đào tạo, bồi dưỡng nhân tài với khả năng thu hút, sử dụng nguồn nhân lực chất lượng cao của thành phố.

Riêng Trường THPT chuyên Nguyễn Trãi có 658 giải quốc gia, 5 giải quốc tế và 20 học sinh trở về Hải Phòng công tác. Theo thầy giáo Lê Văn Lục, Hiệu trưởng nhà trường, những học sinh trở về chủ yếu làm giáo viên, làm việc tại các khu công nghiệp, công ty luật... Đây là những lĩnh vực có nhu cầu nhân lực tại thành phố, song phần lớn các em tự tìm kiếm cơ hội việc làm.

Tại Trường THPT chuyên Trần Phú, có 22 học sinh trở về Hải Phòng công tác. Nhiều em tiếp tục gắn bó với ngôi trường từng học, số khác làm việc tại các doanh nghiệp trong khu công nghiệp.

Những con số trên cho thấy Hải Phòng đầu tư cho các em từ bậc phổ thông, song khi bước vào đại học và lựa chọn nghề nghiệp, không ít người lại tìm thấy cơ hội phát triển ở những địa phương khác hoặc nước ngoài.

Không để đứt gãy hành trình phát triển nhân tài

Theo thầy giáo Vũ Thế Tiến, Tổ trưởng Tổ Vật lý - Công nghệ, Trường THPT chuyên Trần Phú, nhiều học sinh đạt giải quốc gia, quốc tế môn vật lý lựa chọn các ngành công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, điện tử viễn thông, bán dẫn, vật liệu... nhưng khó tìm cơ hội nghề nghiệp phù hợp tại Hải Phòng.

Dù có lợi thế về công nghiệp, cảng biển, logistics, thành phố vẫn thiếu vị trí việc làm trong một số lĩnh vực công nghệ chuyên sâu, trong khi Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và nước ngoài có môi trường nghiên cứu, làm việc cùng cơ hội phát triển hấp dẫn hơn.

Hai học trò của thầy Tiến là những trường hợp tiêu biểu. Nguyễn Công Thành giành huy chương vàng Olympic vật lý quốc tế năm 2015, sau đó du học ngành vật liệu và hiện làm việc tại Singapore. Nguyễn Thành Duy giành huy chương đồng Olympic vật lý châu Á và huy chương bạc Olympic vật lý quốc tế năm 2024, hiện theo học ngành trí tuệ nhân tạo tại Singapore.

Thầy Tiến cho rằng bên cạnh đầu tư, khen thưởng học sinh đạt thành tích cao, thành phố cần chú trọng đào tạo chuyên sâu, theo dõi và bồi dưỡng các em sau các kỳ thi. Trước mắt, có thể tập trung hỗ trợ học sinh đoạt giải quốc tế, duy trì kết nối và thu hút các em trở về sau khi học tập. Quan trọng hơn là xây dựng cơ chế tuyển dụng, đãi ngộ và môi trường làm việc phù hợp để người tài phát huy năng lực, cống hiến.

Đây cũng yêu cầu đặt ra tại Kết luận số 105-KL/TW Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về thu hút và trọng dụng nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn. Kết luận này nhấn mạnh cần xây dựng chương trình tạo nguồn, phát triển nhân tài theo từng nhóm ngành, lĩnh vực và giai đoạn; hình thành cơ chế xuyên suốt từ phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng đến giao nhiệm vụ, sử dụng và phát triển nghề nghiệp.

Việc phát hiện sớm, tuyển chọn, đào tạo chuyên biệt học sinh, sinh viên có năng lực nổi trội, nhất là trong khoa học cơ bản, công nghệ, kỹ thuật và các lĩnh vực mũi nhọn, cần đi cùng cơ chế hỗ trợ lâu dài.

Nguồn nhân lực chất lượng cao cũng không chỉ được tạo nên từ nhóm học sinh đạt giải quốc gia, quốc tế. Riêng năm học 2025 - 2026, Hải Phòng có hơn 2.600 học sinh giỏi thành phố. Đây là lực lượng có năng lực, cần được khuyến khích, bồi dưỡng để phát triển thành nguồn nhân lực có chất lượng trong tương lai.

Tại hội nghị tổng kết các kỳ thi năm học 2025 - 2026, triển khai công tác quản lý chất lượng năm học 2026 - 2027 cuối tháng 10/2026, đồng chí Đào Trọng Đức, Ủy viên Ban Thường vụ Thành ủy, Phó Chủ tịch UBND thành phố nhấn mạnh yêu cầu rà soát, đề xuất điều chỉnh giải thưởng đối với học sinh giỏi, trong đó quan tâm hơn đến chính sách dành cho học sinh giỏi cấp thành phố.

Giải thưởng cần thực sự có giá trị phát hiện, khuyến khích nhân tài, đồng thời tạo động lực để những học sinh được thành phố đào tạo từ bậc phổ thông trở về cống hiến sau khi tốt nghiệp đại học. Cùng với giáo dục mũi nhọn, thành phố cần có chính sách phát triển toàn diện cho hơn 1 triệu học sinh.

Từ phát hiện, bồi dưỡng đến đào tạo chuyên sâu và kết nối việc làm cần là một quá trình liên tục. Nếu thiếu cơ chế đồng hành sau khi học sinh đạt thành tích, Hải Phòng khó giữ được nguồn lực đã dày công bồi dưỡng. Vì vậy, thành phố không chỉ cần thu hút người tài trở về mà còn phải tạo môi trường để họ phát huy năng lực, gắn bó và cống hiến lâu dài.

___________

Bài 2: Chính sách đãi ngộ cần đi cùng cơ chế sử dụng