Châu Phi chạy đua tự chủ sản xuất thuốc và vaccine

Châu Phi đang thúc đẩy chiến lược tự chủ dược phẩm nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, bảo đảm an ninh y tế cho hơn 1,4 tỷ người dân. Sau những bài học từ đại dịch COVID-19, lục địa này đã có những bước đi cụ thể để xây dựng năng lực sản xuất thuốc và vaccine ngay tại chỗ.

Bài toán tự chủ từ thực trạng phụ thuộc nhập khẩu

Theo các báo cáo của Ngân hàng Phát triển châu Phi và Tổ chức Y tế thế giới (WHO), châu Phi hiện phải nhập khẩu từ 70 - 90% nhu cầu dược phẩm và hơn 99% nhu cầu vaccine. Đây là nghịch lý đáng chú ý khi lục địa này đang phải đối mặt với gánh nặng bệnh tật lớn, từ HIV/AIDS, sốt rét, lao đến các bệnh không lây nhiễm như tim mạch và tiểu đường.

Trong khi nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng tăng, năng lực sản xuất dược phẩm tại chỗ vẫn còn hạn chế. Ngành công nghiệp dược phẩm nội địa chủ yếu tập trung ở một số quốc gia như Nam Phi, Ai Cập, Maroc và Nigeria.

Đáng chú ý, phần lớn nhà máy trong khu vực mới chỉ đảm nhiệm khâu đóng gói cuối cùng hoặc sản xuất các loại thuốc gốc cơ bản. Nguồn nguyên liệu đầu vào vẫn phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu, khiến hoạt động sản xuất dễ bị ảnh hưởng khi chuỗi cung ứng toàn cầu biến động.

Thực trạng này cho thấy tự chủ dược phẩm không chỉ là vấn đề kinh tế hay y tế công cộng, mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh quốc gia, khả năng tự chủ chiến lược và sức khỏe của người dân.

COVID-19 và bước ngoặt về chủ quyền dược phẩm

Khái niệm “chủ quyền dược phẩm” được đặt ra cấp thiết hơn sau những khó khăn mà châu Phi trải qua trong đại dịch COVID-19. Khi nguồn cung vaccine và thuốc điều trị khan hiếm, nhiều quốc gia giàu có ưu tiên tích trữ để đáp ứng nhu cầu trong nước. Trong khi đó, các nước châu Phi phải chờ đợi nhiều tháng mới tiếp cận được những lô vaccine đầu tiên, gây ra những tổn thất về sinh mạng và kinh tế.

Đại dịch cho thấy sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài có thể khiến các quốc gia châu Phi rơi vào thế bị động trong những tình huống khẩn cấp. Khi không có năng lực sản xuất tại chỗ, khả năng bảo vệ sức khỏe người dân cũng bị hạn chế bởi những biến động và quyết định từ bên ngoài.

Nhấn mạnh vấn đề này, Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus cho rằng đại dịch COVID-19 đã bộc lộ những hạn chế và nguy cơ của việc phụ thuộc vào một số ít công ty trong cung ứng hàng hóa toàn cầu.

Theo ông, về trung và dài hạn, giải pháp hiệu quả là tăng đáng kể năng lực sản xuất các sản phẩm y tế tại tất cả các khu vực, đáp ứng nhu cầu của chính các quốc gia. Đây cũng là điều kiện quan trọng để giải quyết những tình huống y tế khẩn cấp và tiến tới bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân.

Từ chính sách đến những dự án sản xuất cụ thể

Trước những thách thức đặt ra, châu Phi đang thúc đẩy các sáng kiến nhằm hình thành hệ sinh thái sản xuất dược phẩm có quy mô và tính liên kết cao hơn.

Một trong những dấu mốc quan trọng là sự ra đời của Cơ quan Quản lý dược phẩm châu Phi (AMA). Cơ quan này hướng tới hài hòa các quy định về dược phẩm trên toàn lục địa, tạo điều kiện hình thành thị trường chung, qua đó nâng cao sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư.

Bên cạnh đó, Khu vực Mậu dịch tự do lục địa châu Phi (AfCFTA) được kỳ vọng thúc đẩy thương mại nội khối, giảm thuế quan và tháo gỡ những rào cản đối với thuốc sản xuất trong khu vực.

Trong lĩnh vực công nghệ, WHO đã thành lập trung tâm chuyển giao công nghệ vaccine mRNA tại Nam Phi. Sáng kiến này mở ra cơ hội để các quốc gia châu Phi tiếp cận, học hỏi và từng bước làm chủ công nghệ sản xuất vaccine.

Không chỉ dừng ở các cơ chế chính sách, một số quốc gia cũng đang triển khai dự án xây dựng nhà máy hiện đại. Rwanda, Senegal và Ghana là những địa điểm đang thúc đẩy các dự án sản xuất vaccine, thể hiện nỗ lực chuyển từ phụ thuộc viện trợ sang chủ động phát triển năng lực sản xuất trong nước.

Tự chủ dược phẩm và triển vọng phát triển

Theo các nhà quan sát quốc tế, đầu tư vào chủ quyền dược phẩm mang lại lợi ích vượt ra ngoài lĩnh vực chăm sóc sức khỏe. Việc phát triển ngành công nghiệp dược phẩm có thể tạo thêm việc làm công nghệ cao cho thế hệ trẻ, thúc đẩy kinh tế và nâng cao vị thế địa chính trị của châu Phi.

Tuy nhiên, với tỷ lệ nhập khẩu dược phẩm và vaccine còn ở mức cao, quá trình xây dựng năng lực sản xuất tại chỗ vẫn là thách thức lớn đối với lục địa này.

Những bước đi về hoàn thiện thể chế, thúc đẩy thương mại nội khối, chuyển giao công nghệ và xây dựng nhà máy sản xuất đang tạo nền tảng cho mục tiêu dài hạn: từng bước giảm lệ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, chủ động bảo đảm thuốc và vaccine, qua đó nâng cao khả năng ứng phó với các cuộc khủng hoảng y tế trong tương lai.