Dấu ấn đạo Mẫu trên đất Cảng

Những ngôi đền thờ nữ thần, các nghi lễ hầu đồng, làn điệu chầu văn được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ, tạo nên dấu ấn đặc sắc trong đời sống văn hóa tâm linh của người dân đất Cảng.

Tín ngưỡng thờ Mẫu ở vùng cửa biển

Tại Phủ Thượng Đoạn (phường Đông Hải), tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Đền Tam Kỳ thờ Quan lớn Đệ tam Thoải phủ, đền Long Sơn (đền Cô Chín suối Rồng) gắn với tín ngưỡng thờ Cô Chín và hệ thống thần linh Tam phủ, Tứ phủ. Ở Đồ Sơn, đền Bà Đế thờ vị nữ thần gắn với huyền thoại vùng biển; đền Mẫu Ngũ Phương lại mang dấu ấn riêng với tục thờ Chúa Bà Năm Phương, vị nữ thần được tôn vinh là người có công với vùng đất Hải Phòng.

Mỗi di tích có câu chuyện, đối tượng thờ phụng và tập tục riêng, góp phần tạo nên bức tranh đa dạng của tín ngưỡng thờ Mẫu trên đất Cảng. Theo nghiên cứu của PGS.TS Nguyễn Thị Yên, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, ở Hải Phòng, các đối tượng nữ thần được thờ phụng tại địa phương khá phong phú, gồm nữ thần trong huyền thoại, nữ thần gắn với sự kiện lịch sử vùng đất, nữ thần có nguồn gốc Trung Hoa và các nữ thần được kết tập vào điện thần Tứ phủ.

Điểm nổi bật trong tín ngưỡng thờ Mẫu ở Hải Phòng là yếu tố biển. Việc thờ các nữ thần biển, thần sông nước trở thành điểm tựa tinh thần, gửi gắm ước vọng về những chuyến ra khơi bình an, cuộc sống no đủ. Như tại phường Đồ Sơn, tục thờ Bà Đế gắn với truyền thuyết về người phụ nữ có số phận oan khuất, được nhân dân lập đền thờ, tôn kính như vị thần bảo hộ ngư dân.

Một nét riêng khác là sự tôn vinh những người phụ nữ có công với quê hương, đất nước. Tiêu biểu là Chúa Bà Năm Phương, còn được gọi là Vũ Quận Quyến Hoa công chúa, Ngũ Phương Bản cảnh Chúa Bà hay Bạch Hoa công chúa. Theo truyền thuyết, bà có công cai quản quân lương, giúp Ngô Quyền đánh thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng. Việc thờ phụng bà tại nhiều di tích như đền Tiên Nga, đình Gia Viên, chùa Cấm... thể hiện sự tôn kính của cộng đồng đối với những người phụ nữ có công với vùng đất.

Không chỉ đa dạng về đối tượng thờ phụng, tín ngưỡng thờ Mẫu ở Hải Phòng còn duy trì sự thống nhất trong hệ thống nghi lễ Tam phủ, Tứ phủ. Tại Phủ Thượng Đoạn, tục thờ Mẫu Liễu Hạnh được lưu truyền qua các nghi lễ, lễ hội truyền thống. Đáng chú ý, nơi đây còn có sự kết hợp giữa tục thờ Mẫu với tục thờ Đức Thánh Trần, thể hiện qua quan niệm “tháng Tám giỗ cha, tháng Ba giỗ mẹ”.

Phát huy giá trị di sản, mở hướng du lịch tâm linh

Năm 2016, UNESCO ghi danh “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự vinh danh khẳng định giá trị của một loại hình tín ngưỡng dân gian, đồng thời đặt ra trách nhiệm bảo tồn, trao truyền và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại.

Tại Hải Phòng, những giá trị ấy được duy trì thông qua hoạt động của các di tích, lễ hội và cộng đồng thực hành tín ngưỡng. Các nghi lễ truyền thống tại Phủ Thượng Đoạn, đền Bà Đế, đền thờ Chúa Bà Năm Phương... không chỉ là dịp để người dân bày tỏ lòng thành kính mà còn góp phần kết nối cộng đồng, gìn giữ phong tục và giới thiệu bản sắc văn hóa địa phương.

Nghệ nhân Ưu tú Đào Đăng Của, thủ nhang đền Tam Kỳ, đã có hơn 30 năm gắn bó với đạo Mẫu. Với ông, hầu đồng không chỉ là nghi thức tâm linh mà còn là loại hình nghệ thuật tổng hợp, kết nối âm nhạc, vũ đạo, trang phục và mỹ thuật dân gian. “Hầu đồng liên kết được tư tưởng con người hướng theo những vị anh hùng dân tộc có công dựng nước và giữ nước”, Nghệ nhân Ưu tú Đào Đăng Của chia sẻ.

Điều quan trọng nhất khi thực hành tín ngưỡng là giữ được sự trang nghiêm, chuẩn mực và ý nghĩa tốt đẹp vốn có. Người thực hành không được tùy tiện phán truyền những điều thiếu căn cứ, gây ảnh hưởng đến tư tưởng con người và xã hội. Mỗi nghi lễ cần được thực hiện bằng sự thành kính, hiểu biết và trách nhiệm với di sản. Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong công tác bảo tồn hiện nay.

Bên cạnh giá trị văn hóa, hệ thống di tích thờ Mẫu còn mở ra tiềm năng phát triển du lịch tâm linh, du lịch văn hóa. Các điểm đến như Phủ Thượng Đoạn, đền Tam Kỳ, đền Long Sơn, đền Bà Đế, đền Mẫu Ngũ Phương cùng di tích thờ nữ thần tại Cát Bà có thể kết nối thành những hành trình khám phá chiều sâu văn hóa tâm linh vùng đất Cảng.

Sức hấp dẫn của các điểm đến không chỉ ở kiến trúc, cảnh quan mà còn ở những câu chuyện lịch sử, truyền thuyết dân gian, phong tục và nghệ thuật diễn xướng. Đặc biệt, chầu văn và thực hành hầu đồng có thể trở thành điểm nhấn trong hoạt động giới thiệu di sản, giúp du khách hiểu hơn về sự kết hợp giữa âm nhạc, vũ đạo, trang phục và đời sống tâm linh người Việt.

Từ những ngôi đền ven biển đến các nghi lễ được lưu truyền qua nhiều thế hệ, tín ngưỡng thờ Mẫu trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống văn hóa tâm linh của người Hải Phòng. Gìn giữ và phát huy đúng hướng những giá trị ấy không chỉ góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa địa phương mà còn tạo thêm sức hấp dẫn cho du lịch văn hóa, tâm linh, để dấu ấn Đạo Mẫu tiếp tục lan tỏa trong đời sống hôm nay.