Khơi thông nguồn lực, tháo gỡ điểm nghẽn phát triển khoa học, công nghệ

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, chiều 12/11, Quốc hội tiếp tục tiến hành phiên chất vấn đối với nhóm vấn đề thuộc lĩnh vực khoa học và công nghệ.

Kết thúc phiên chất vấn, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã có phát biểu kết luận đánh giá.

Tập trung xử lý các điểm nghẽn

Trong thời gian hơn 120 phút, Quốc hội đã tiến hành chất vấn và trả lời chất vấn về lĩnh vực Khoa học và Công nghệ. Tham gia trả lời, giải trình có Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đánh giá, phiên chất vấn diễn ra sôi nổi, thẳng thắn, trách nhiệm cao, đã có 29 đại biểu chất vấn, 4 đại biểu tranh luận tập trung vào những vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với việc thực hiện đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Bộ trưởng Vũ Hải Quân đã trả lời cơ bản các vấn đề đại biểu nêu, liên hệ nhiều vấn đề từ thực tiễn và kinh nghiệm quốc tế, làm rõ những nguyên nhân khó khăn, vướng mắc và giải pháp trong thời gian tới.

Theo Chủ tịch Quốc hội, thời gian qua, lĩnh vực khoa học, công nghệ được sự quan tâm đặc biệt của Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Ban Bí thư và cả hệ thống chính trị. Nhiều cơ chế, chính sách mới, đột phá đã ban hành; nguồn lực đầu tư được tăng cường. Một số công nghệ lõi, công nghệ chiến lược từng bước được nghiên cứu, làm chủ. Công tác chuyển đổi số trong quản lý nhà nước, kết nối, chia sẻ dữ liệu có chuyển biến; việc nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo được chú trọng, từng bước hình thành hành lang pháp lý và hệ sinh thái phát triển.

Bên cạnh kết quả đạt được còn những hạn chế cần tập trung khắc phục như: phân bổ, giải ngân và sử dụng nguồn lực cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn chậm. Năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ lõi, công nghệ chiến lược, liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp còn hạn chế. Hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm còn phân tán, hiệu quả khai thác dùng chung chưa cao. Chuyển đổi số ở một số cơ quan, địa phương thiếu đồng bộ. Một số nền tảng số dùng chung chưa được triển khai, đầu tư phân tán, trùng lặp. Việc thử nghiệm, đánh giá rủi ro, tiêu chuẩn, quy chuẩn và cơ chế đảm bảo an toàn, an ninh dữ liệu cần tiếp tục hoàn thiện.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp thu đầy đủ ý kiến của các vị đại biểu Quốc hội, chỉ đạo việc thực hiện các giải pháp đã đề ra, tập trung vào một số vấn đề trọng tâm.

Thứ nhất, hoàn thành xử lý các văn bản quy phạm pháp luật đã được xác định cần sửa đổi, bổ sung, thay thế, có biện pháp chấn chỉnh, khắc phục vướng mắc trong quá trình tổ chức thực thi pháp luật. Khẩn trương chuẩn hóa hướng dẫn về quy chuẩn, định mức, khoán chi, việc cấp kinh phí qua Quỹ đổi mới sáng tạo và thử nghiệm có kiểm soát. Rà soát, xử lý dứt điểm số kinh phí chưa phân bổ chi tiết; bố trí kinh phí trên cơ sở nhiệm vụ đã xác định rõ sản phẩm, tiến độ và đơn vị sử dụng. Trong năm 2027, hoàn thiện, vận hành hiệu quả Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia, phối hợp xây dựng cơ chế huy động và thoái vốn, theo dõi riêng vốn cam kết và vốn thực góp của doanh nghiệp, đánh giá bằng kết quả ứng dụng và doanh thu thương mại hóa.

Thứ hai, tập trung xử lý các điểm nghẽn về kết nối, chia sẻ và tái sử dụng dữ liệu; phối hợp khắc phục tình trạng nền tảng, hệ thống phân tán, chồng chéo. Trước ngày 31/12/2026, các cơ quan chủ quản nền tảng số dùng chung công bố rõ phạm vi nghiệp vụ, chức năng, tiến độ cung cấp; trước ngày 29/1/2027, các bộ, ngành, địa phương hoàn thành khung kiến trúc số.

Thứ ba, phát triển đồng bộ nhân lực, dữ liệu, hạ tầng tính toán, năng lực nghiên cứu, thử nghiệm và hệ sinh thái doanh nghiệp trí tuệ nhân tạo (AI) của Việt Nam. Trong năm 2027, hoàn thiện yêu cầu kỹ thuật, tiêu chuẩn, quy chuẩn và năng lực đánh giá đối với hệ thống AI có rủi ro cao. Đẩy mạnh phối hợp để phổ cập kỹ năng AI trong toàn dân; hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận và ứng dụng AI hiệu quả, an toàn, có trách nhiệm.

Bốn việc lớn Chính phủ tập trung triển khai

Trước đó, báo cáo giải trình thêm về các ý kiến chất vấn của đại biểu Quốc hội đối với lĩnh vực khoa học và công nghệ, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng cho biết thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, thời gian qua, Chính phủ đã tập trung làm 4 việc lớn:

Thứ nhất, rà soát và hoàn thiện thể chế theo hướng kiến tạo phát triển và chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, chuyển từ kiểm soát đầu vào sang kiểm soát đầu ra.

Thứ hai, bố trí nguồn lực để bảo đảm thực hiện được 3 trụ cột: khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Thứ ba, phát triển nguồn nhân lực, kể cả là nguồn nhân lực hiện có ở các viện, trường cũng như giao nhiệm vụ đào tạo nhân lực cho các trường đại học.

Thứ tư, đổi mới mạnh mẽ cách thức triển khai các nhiệm vụ khoa học công nghệ gắn với giải quyết các bài toán lớn của đất nước.

Qua đó, Phó Thủ tướng cho biết đã đạt được những kết quả rất là đáng phấn khởi. Có 2 chỉ số mà thế giới đánh giá, đó là Chỉ số về đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) năm 2026 do Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới công bố, Việt Nam đứng thứ 43 trên 139 quốc gia, tăng 1 bậc so với năm 2025; Chỉ số xếp hạng năng lực cạnh tranh số và trí tuệ nhân tạo thế giới năm 2026 do Viện Phát triển Quản lý quốc tế (IMD) công bố mới nhất, Việt Nam được xếp thứ 37 trên 70 nền kinh tế của thế giới và đặc biệt là đứng thứ ba của khu vực Đông Nam Á.

Về năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP), Phó Thủ tướng thông tin, năm 2025 tăng 4,51% và đóng góp 56,3% vào tăng trưởng GDP. Đặc biệt, năm 2026, Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng dự kiến khoảng 5,5-5,8% và tiếp tục đóng góp khoảng 55-58% vào tăng trưởng GDP. “Như vậy, kết quả đạt được rất đáng phấn khởi,” Phó Thủ tướng nhấn mạnh.

Tuy nhiên, cùng với kết quả đạt được, qua ý kiến của các đại biểu Quốc hội, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng cũng thẳng thắn nhận diện còn rất nhiều tồn tại, bất cập. “Những tồn tại, bất cập này, báo cáo với Quốc hội, Chính phủ cũng đã nhận diện được và chúng tôi cũng đã quyết liệt tập trung để mà giải quyết trong thời gian tới, xung quanh việc nghiên cứu công nghệ chiến lược, thương mại hóa sản phẩm, phòng thí nghiệm, đổi mới công tác nghiên cứu, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và vấn đề hoạt động nghiên cứu khoa học của doanh nghiệp vừa và nhỏ... Những vấn đề này, chúng tôi đã nhận diện được,” Phó Thủ tướng nêu rõ.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh, nghiên cứu khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là một vấn đề rất khó, không phải như các lĩnh vực khác nên việc giải quyết có sản phẩm phải có thời gian. Phó Thủ tướng mong đại biểu Quốc hội chia sẻ.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng cho biết, xung quanh nhiệm vụ công nghệ chiến lược cũng như công tác nghiên cứu khoa học công nghệ, quan điểm của Chính phủ là làm sao phải giải quyết được bài toán lớn của đất nước và gắn nghiên cứu khoa học với việc cải thiện đời sống của người dân. Từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, năng suất lao động tốt hơn và giải quyết được những công việc mà nhân dân, doanh nghiệp đặt ra.

Theo Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng, riêng công nghệ chiến lược, Chính phủ đã đổi mới một cách rất quyết liệt. “Chúng tôi xác định 20 bài toán lớn, 30 sản phẩm và chọn 10 đồng chí Bộ trưởng gánh trách nhiệm giải quyết bài toán công nghệ chiến lược. Các Bộ trưởng đã phê duyệt các nhiệm vụ này và chọn cơ quan chủ trì, chọn doanh nghiệp để triển khai. Lần đầu tiên, chúng tôi cho ra một cơ chế về cấp kinh phí cho doanh nghiệp và chấp nhận rủi ro để nghiên cứu công nghệ chiến lược,” Phó Thủ tướng cho biết và thông tin Chính phủ đã phê duyệt được khoảng 19 nhiệm vụ. Phó Thủ tướng tin tưởng tới đây sẽ có được các sản phẩm công nghệ chiến lược như mục tiêu mà Nghị quyết 57 đề ra cũng như ý kiến chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước.

Liên quan đến vấn đề thương mại hóa, đưa các nghiên cứu khoa học công nghệ đến cuộc sống, Phó Thủ tướng chia sẻ băn khoăn của các đại biểu Quốc hội và nhấn mạnh, Chính phủ đã thấy được thời gian qua nhiều nghiên cứu khoa học chưa gắn chặt với doanh nghiệp, với đầu ra.

Để xử lý vấn đề này, Phó Thủ tướng cho biết, nếu trước đây viện, trường đề xuất các dự án, đề án nghiên cứu, còn Nhà nước thì cấp tiền, thì nay Chính phủ đổi mới, kiên quyết gắn nghiên cứu khoa học với việc triển khai thương mại hóa sản phẩm.

Xung quanh vấn đề trí tuệ nhân tạo (AI), Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng cho biết quan điểm của Chính phủ: AI là một bước đột phá, tạo ra năng suất, tạo ra tri thức và năng lực sáng tạo. Tuy nhiên, AI cũng mang tới rất nhiều rủi ro. Do đó, sử dụng AI như thế nào là một việc cần có sự tính toán. Làm sao mà gắn việc sử dụng AI với bảo đảm được chủ quyền, bảo đảm được an ninh, an toàn và lấy người dân là trung tâm, đồng thời làm chủ được công nghệ.

Chính phủ xác định tới đây cần phải có công nghệ AI mang thương hiệu “Make in Vietnam”; phải kiểm soát được và sử dụng AI ở mức độ mà Việt Nam làm chủ được. Trên tinh thần đó, trong việc ban hành Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số và trong triển khai các nhiệm vụ, Chính phủ đã rất cân nhắc trong bảo đảm chủ quyền AI cũng như vấn đề an ninh, an toàn trong việc sử dụng AI.