'Con tàu kinh tế' APEC trước những thách thức đan xen

Trong hai ngày 18 - 19/11, lãnh đạo 21 nền kinh tế thành viên Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) sẽ tập trung tại thành phố Thâm Quyến, Trung Quốc, tham dự Hội nghị các nhà lãnh đạo kinh tế APEC lần thứ 33 với chủ đề “Xây dựng cộng đồng châu Á - Thái Bình Dương cùng thịnh vượng”.

Hội nghị diễn ra trong bối cảnh APEC tiếp tục giữ vai trò quan trọng đối với kinh tế toàn cầu, nhưng phải đối mặt với ngày càng nhiều thách thức về năng lượng, thương mại và chuỗi cung ứng. Bài toán đặt ra cho 21 nền kinh tế không chỉ là duy trì tăng trưởng mà còn phải củng cố khả năng chống chịu và tìm kiếm những động lực phát triển mới.

APEC - trung tâm của kinh tế và thương mại toàn cầu

Quy mô và tầm ảnh hưởng của APEC là lý do khiến hội nghị năm nay thu hút sự quan tâm của dư luận quốc tế. Theo bộ số liệu chính thức gần nhất do Ban Thư ký APEC tổng hợp, năm 2024, khu vực tạo ra hơn 60% GDP toàn cầu, chiếm gần một nửa giá trị thương mại hàng hóa và hơn 3/5 dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) thế giới. Đây cũng là nơi sinh sống của gần 3 tỷ người.

Bất chấp những biến động bên ngoài, kinh tế APEC vẫn duy trì sức tăng trưởng đáng chú ý. Năm 2025, GDP của các nền kinh tế thành viên tăng 3,3%, cao hơn mức dự báo 3,2% mà Đơn vị Hỗ trợ Chính sách (PSU) thuộc Ban Thư ký APEC đưa ra hồi tháng 2. Trong báo cáo cập nhật cuối tháng 8, PSU tiếp tục nâng dự báo tăng trưởng năm 2026 từ 3,1% hồi tháng 5 lên 3,2%.

Thương mại tiếp tục là động lực quan trọng. Theo PSU, năm 2025, khối lượng hàng hóa xuất khẩu của APEC tăng 7,6%, vượt mức tăng trung bình 4,6% của toàn cầu theo thống kê của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Đà tăng được duy trì trong năm nay khi quý I/2026, khối lượng xuất khẩu hàng hóa của khu vực tăng 10,8% so với cùng kỳ năm 2025, chủ yếu nhờ nhu cầu đối với các sản phẩm công nghệ.

Cùng với thương mại hàng hóa, dịch vụ số đang mở rộng vai trò trong nền kinh tế khu vực. WTO cho biết xuất khẩu qua nền tảng số toàn cầu năm 2025 đạt 5.260 tỷ USD, tăng 10% so với năm 2024 và chiếm 15,2% tổng xuất khẩu hàng hóa, dịch vụ. Trong đó, APEC đạt 1.800 tỷ USD, tương đương khoảng 1/3 giá trị toàn cầu trong giai đoạn báo cáo.

Đáng chú ý, APEC đang trở thành một trong những trung tâm của cuộc đua trí tuệ nhân tạo (AI). Theo Báo cáo Chỉ số AI 2026 do Đại học Stanford (Mỹ) công bố hồi tháng 4/2026, ba nền kinh tế phát triển nhiều mô hình AI nổi bật nhất thế giới trong năm 2025 đều là thành viên APEC, gồm Mỹ với 59 mô hình, Trung Quốc với 35 và Hàn Quốc với 8.

Những kết quả này cho thấy công nghệ, thương mại số và đổi mới sáng tạo đang trở thành những động lực ngày càng quan trọng đối với tăng trưởng của khu vực.

Những sức ép ngày càng đan xen

Tuy nhiên, đằng sau các chỉ số tăng trưởng tích cực là những rủi ro có thể tác động trực tiếp đến triển vọng kinh tế APEC.

Một trong những vấn đề đáng chú ý là sự phụ thuộc ngày càng lớn vào động lực công nghệ. Khi nhu cầu đối với các sản phẩm công nghệ đóng góp đáng kể vào tăng trưởng xuất khẩu, bất kỳ sự đảo chiều nào của chu kỳ đầu tư cũng có thể tạo ra tác động dây chuyền.

PSU nhận định vẫn chưa rõ những khoản đầu tư khổng lồ vào AI có mang lại lợi nhuận như kỳ vọng hay không. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng cảnh báo việc đánh giá lại khả năng sinh lời của công nghệ này có thể khiến đầu tư sụt giảm mạnh và thị trường chứng khoán điều chỉnh.

Áp lực khác đến từ thị trường năng lượng. Căng thẳng địa chính trị khiến giá dầu thô bình quân tăng 52,8%, từ 68 USD/thùng hồi tháng 2 lên 103,9 USD/thùng vào tháng 4/2026. Sau giai đoạn dịu bớt nhờ kỳ vọng đàm phán hòa bình, giá dầu Brent tăng trở lại, đạt bình quân tới 124 USD/thùng trong tháng 10/2026, theo thống kê của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA).

Dù giá dầu hạ nhiệt vào đầu tháng 11, EIA dự báo mức giá trung bình vẫn quanh 100 USD/thùng trong hai tháng cuối năm. Điều này tiếp tục tạo sức ép lên chi phí sản xuất, vận tải và hoạt động kinh doanh của các nền kinh tế trong khu vực.

Tác động không dừng ở năng lượng mà còn lan sang thị trường lương thực. Ngân hàng Thế giới (WB) dự báo giá lương thực toàn cầu tăng khoảng 10% trong năm 2026 do xung đột làm gián đoạn vận chuyển ngũ cốc, hiện tượng El Nino đe dọa mùa màng và giá nhiên liệu, phân bón tăng cao.

Trong báo cáo cuối tháng 8, PSU dự báo chi phí lương thực và vận tải sẽ đẩy lạm phát bình quân của APEC từ 2,4% năm 2025 lên 2,9% trong năm nay.

Ở lĩnh vực thương mại, những bất ổn chính sách và xu hướng phân tách giữa các nền kinh tế lớn đang tạo thêm thách thức. Chỉ số bất định chính sách thương mại do PSU theo dõi đã giảm khoảng 44% trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 7/2026, nhưng vẫn cao gần gấp đôi mức tháng 9/2024.

WTO nhận định quá trình tách rời thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc, hai nền kinh tế lớn nhất APEC, đã tăng tốc kể từ năm 2025. Xu hướng này làm gia tăng nguy cơ phân mảnh chuỗi cung ứng, ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất và lưu chuyển hàng hóa trong khu vực.

Theo PSU, chi phí vận tải biển trên các tuyến nội Á và liên châu lục vẫn có xu hướng tăng do năng lực vận tải eo hẹp, giá nhiên liệu và phí bảo hiểm cao. Tại Hội nghị liên Bộ trưởng Ngoại giao - Kinh tế APEC lần thứ 37 diễn ra trực tuyến đầu tháng 11, ông Vương Văn Đào, Bộ trưởng Thương mại Trung Quốc, cũng cảnh báo nguy cơ phân mảnh chuỗi cung ứng công nghiệp đang gia tăng trong khi kinh tế toàn cầu vẫn trì trệ.

Về dài hạn, dư địa ứng phó với các cú sốc của APEC còn chịu sức ép từ nợ công và già hóa dân số. PSU cho biết nợ công gộp của khu vực tương đương 106% GDP trong năm 2025 và có thể tăng lên 112% GDP vào năm 2027.

Đến năm 2050, cứ 100 người trong độ tuổi lao động tại các nền kinh tế APEC dự kiến có 42 người thuộc nhóm cao tuổi, gần gấp đôi mức 22 người của năm 2025. Đây là thách thức đối với nguồn cung lao động, ngân sách an sinh xã hội và tiềm năng tăng trưởng dài hạn.

Hợp tác để định hình động lực phát triển mới

Trước những thách thức trên, Năm APEC 2026 do Trung Quốc chủ trì được triển khai với ba ưu tiên: mở cửa, đổi mới sáng tạo và hợp tác. Đây cũng là những trụ cột được kỳ vọng giúp các nền kinh tế thành viên duy trì kết nối, tháo gỡ rào cản và nâng cao khả năng thích ứng.

Trong lĩnh vực thương mại, các thành viên tiếp tục khẳng định lựa chọn hội nhập. Tại Hội nghị Bộ trưởng Thương mại APEC ở Tô Châu ngày 22 - 23/5, các nhà lãnh đạo cam kết thúc đẩy hội nhập kinh tế khu vực theo định hướng thị trường, trong đó có tiến trình hướng tới Khu vực Thương mại Tự do châu Á - Thái Bình Dương (FTAAP).

Hội nghị cũng nhất trí về yêu cầu cải cách thực chất WTO và hoan nghênh một lộ trình mới nhằm giảm rào cản đối với thương mại dịch vụ.

Cùng với đó, việc tháo gỡ các điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng được đặt ở vị trí ưu tiên. Các bộ trưởng thương mại hoan nghênh kết quả của kế hoạch hành động kết nối chuỗi cung ứng giai đoạn 2022 - 2026, đồng thời ủng hộ thương mại không giấy tờ, công nhận vận đơn và hóa đơn điện tử xuyên biên giới, cũng như chia sẻ kinh nghiệm về tiêu chuẩn AI trong thương mại.

Tại hội nghị liên bộ trưởng đầu tháng 11, kết nối chuỗi cung ứng, nâng cấp hạ tầng cảng biển, cơ chế một cửa và số hóa thủ tục thương mại tiếp tục được xác định là những nhiệm vụ quan trọng.

Không chỉ ở cấp chính phủ, cộng đồng doanh nghiệp cũng đang được hỗ trợ nâng cao khả năng ứng phó với biến động. Tháng 9/2026, Hội đồng Tư vấn Kinh doanh APEC (ABAC) nâng cấp bộ công cụ miễn phí giúp doanh nghiệp đánh giá khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng, đồng thời tích hợp công cụ tra cứu thuế quan ứng dụng AI.

Đến nay, hơn 2.850 doanh nghiệp đã sử dụng bộ công cụ để nhận điểm đánh giá và khuyến nghị, trong đó có giải pháp đa dạng hóa nhà cung cấp.

Gần bốn thập kỷ qua, APEC duy trì hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, không ràng buộc, qua đó tạo không gian đối thoại và hợp tác giữa 21 nền kinh tế có quy mô, trình độ phát triển và thể chế khác nhau.

Chính sự linh hoạt này giúp các thành viên có thể cùng hướng tới mục tiêu chung mà không phải triển khai theo một tốc độ hay mô hình duy nhất. Trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều bất định, giá trị của APEC không chỉ nằm ở quy mô GDP hay thương mại mà còn ở khả năng duy trì đối thoại, thúc đẩy hợp tác và hạn chế những xu hướng chia rẽ.

Hội nghị các nhà lãnh đạo kinh tế APEC lần thứ 33 tại Thâm Quyến vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài một cuộc gặp cấp cao thường niên. Khả năng biến những cam kết về mở cửa, đổi mới sáng tạo và hợp tác thành hành động cụ thể sẽ là yếu tố quyết định sức bật của khu vực trong giai đoạn tiếp theo.