Châu Âu bất đồng về người đại diện đàm phán với Nga

Trong khi các đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner gặp Tổng thống Nga Vladimir Putin tại Moskva ngày 12/11 để thảo luận về việc chấm dứt xung đột Ukraine, các nhà lãnh đạo châu Âu lại chưa tìm được tiếng nói chung về cơ chế đại diện trong tiến trình hòa bình.

Tại Hội nghị Cộng đồng Chính trị châu Âu ở Dublin (Ireland), Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nhấn mạnh sự cần thiết phải có sự tham gia trực tiếp của châu Âu trong các cuộc thảo luận về tương lai Ukraine và cấu trúc an ninh của toàn khu vực.

Theo ông Zelensky, những cuộc trao đổi giữa Mỹ và Nga không chỉ liên quan đến các cam kết bảo đảm an ninh cho Ukraine mà còn tác động trực tiếp đến trật tự an ninh giữa châu Âu và Nga. Vì vậy, châu Âu cần trở thành một bên tham gia thường xuyên trong tiến trình đàm phán.

Tổng thống Ukraine cũng đánh giá tích cực việc các nước châu Âu được cập nhật thông tin về hai ngày đàm phán do Mỹ làm trung gian giữa phái đoàn Ukraine và Nga tại Abu Dhabi. Tuy nhiên, mong muốn có vai trò lớn hơn chưa đồng nghĩa với việc các nước trong khu vực đã tìm được phương án đại diện thống nhất.

Bất đồng giữa thể chế EU và các cường quốc

Trọng tâm tranh luận hiện nay là liệu Liên minh châu Âu (EU) nên giao nhiệm vụ đại diện cho các chức danh lãnh đạo của khối hay để những quốc gia có ảnh hưởng lớn về chính trị, kinh tế và quân sự trực tiếp dẫn dắt hoạt động ngoại giao.

Thủ tướng Estonia Kristen Michal ủng hộ phương án lựa chọn Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa và Đại diện cấp cao EU về chính sách đối ngoại và an ninh Kaja Kallas làm đại diện chung. Theo ông, cả hai đều có cơ chế chịu trách nhiệm rõ ràng trước các quốc gia thành viên.

Bà Kaja Kallas cũng bảo vệ cách tiếp cận này, cho rằng các hiệp ước của EU đã xác định thẩm quyền đại diện của những chức danh trên trong các vấn đề đối ngoại và an ninh. Bà đề nghị các nước tuân thủ cơ chế lãnh đạo đã thống nhất từ năm 2024, thay vì tiếp tục tranh luận về nhân sự đại diện.

Tuy nhiên, đề xuất này chưa nhận được sự đồng thuận từ những quốc gia có vai trò hàng đầu tại châu Âu.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho rằng điều quan trọng trước tiên là các nước phải thống nhất lập trường chung đối với Nga. Theo ông, châu Âu cần chủ động định hình nội dung và mục tiêu của các cuộc trao đổi trước khi quyết định ai sẽ đại diện tham gia.

Cùng quan điểm đề cao vai trò của các chính phủ quốc gia, Thủ tướng Đức Friedrich Merz nhắc đến những cơ chế phối hợp ngoại giao hiện có giữa các cường quốc. Trong đó, nhóm E3 gồm Đức, Pháp và Anh, cùng khuôn khổ hợp tác 5 nước gồm Đức, Anh, Pháp, Italy và Ba Lan được xem là những đầu mối quan trọng.

Trước đó, cả Pháp và Đức đều nhiều lần thể hiện quan điểm các quốc gia thành viên có ảnh hưởng lớn cần giữ vai trò nổi bật trong hoạt động ngoại giao, thay vì trao vị trí trung tâm cho các cơ quan siêu quốc gia của EU.

Nga chưa mặn mà với sự tham gia của châu Âu

Khó khăn của châu Âu không chỉ xuất phát từ những bất đồng nội bộ mà còn nằm ở thái độ của Moskva đối với việc mở rộng thành phần đàm phán.

Tại các cuộc gặp ở Abu Dhabi, một số cố vấn an ninh quốc gia của Pháp, Đức, Anh và Italy cùng đại diện NATO, EU đã có các cuộc trao đổi riêng với phía Mỹ và Ukraine. Tuy nhiên, Trưởng đoàn đàm phán Nga Vladimir Medinsky khẳng định phái đoàn nước này không tiếp xúc với các quan chức châu Âu trong thời gian diễn ra hội nghị.

Thực tế này cho thấy châu Âu vẫn chưa có được vị trí chính thức trong tiến trình ngoại giao do Mỹ thúc đẩy. Đáng chú ý, ngay cả Ukraine - quốc gia trực tiếp chịu ảnh hưởng của cuộc xung đột - cũng có những thời điểm không được tham gia đầy đủ vào các cuộc thảo luận về tương lai của mình.

Trong bối cảnh đó, Thủ tướng Đức Friedrich Merz cho rằng trở ngại cốt lõi không đơn thuần là việc lựa chọn người đại diện, mà còn phụ thuộc vào thiện chí đối thoại của Nga. Ông nhấn mạnh câu hỏi quan trọng là liệu Tổng thống Vladimir Putin có sẵn sàng đàm phán trực tiếp với châu Âu hay không.

Một tín hiệu tích cực được đưa ra sau cuộc gặp tại Moskva, khi đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff cho biết vòng đàm phán tiếp theo với Nga sẽ có sự tham gia của các quan chức châu Âu. Ông khẳng định các nước này là đối tác của Washington và sự hiện diện của họ có ý nghĩa quan trọng.

Dù vậy, để hiện thực hóa vai trò tại bàn đàm phán, châu Âu vẫn phải giải quyết hai bài toán: thống nhất lập trường chung giữa các quốc gia thành viên và tìm được cơ chế đại diện đủ sức tập hợp tiếng nói của toàn khu vực. Đây cũng là điều kiện quan trọng để EU không đứng ngoài những quyết định có ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh và tương lai của chính mình.