Mỹ thay đổi nhân sự đàm phán, triển vọng đối thoại với Iran thêm bất định

Vai trò của ông Vance trong tiến trình đàm phán

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance từng giữ vai trò chủ chốt trong các cuộc đàm phán với Iran. Tuy nhiên, ngày 12/11, Tổng thống Donald Trump tuyên bố việc đạt được thỏa thuận với Tehran không còn là ưu tiên hàng đầu, đồng thời giao cấp phó tập trung giải quyết các vấn đề chính trị trong nước.

Động thái này diễn ra trong bối cảnh quan hệ Mỹ - Iran tiếp tục căng thẳng sau khi Washington và Israel phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran ngày 28/2. Trong chính quyền Mỹ, ông Vance được Tehran đánh giá là một trong những quan chức có quan điểm thực tế và tương đối ôn hòa.

Giáo sư quan hệ quốc tế Nasser Hadian thuộc Đại học Tehran nhận định quyết định của ông Trump trước hết nhằm phát đi thông điệp đối nội sau thất bại của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Tuy nhiên, việc rút một nhân vật có lập trường mềm mỏng khỏi tiến trình thương lượng cũng cho thấy Washington chưa ưu tiên sớm đạt thỏa thuận với Tehran.

Theo giới quan sát, ông Vance có xu hướng ủng hộ giải pháp ngoại giao nhằm chấm dứt xung đột, trong bối cảnh chiến sự gây tổn thất kinh tế cho Mỹ và vấp phải sự phản đối của một bộ phận dư luận trong nước.

Trong các cuộc thương lượng hồi tháng 6, với sự hỗ trợ của hai đặc phái viên Jared Kushner và Steve Witkoff, ông Vance đã thúc đẩy việc đạt được bản ghi nhớ giúp hai bên tạm ngừng giao tranh và khôi phục hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, văn kiện này sau đó đã hết hiệu lực.

Đến cuối tháng 10, Phó Tổng thống Mỹ tiếp tục gửi thư với giọng điệu tích cực tới quan chức an ninh Iran Mohsen Rezaei nhằm thu hẹp bất đồng giữa hai bên. Dù vậy, Tehran vẫn thận trọng trước khả năng nối lại đối thoại trực tiếp với Washington.

Nỗ lực ngoại giao của ông Vance diễn ra trong bối cảnh nội bộ chính quyền Mỹ tồn tại những quan điểm khác nhau về chính sách đối với Iran. Ngoại trưởng Marco Rubio chủ trương tiếp tục cô lập và gia tăng sức ép kinh tế, song tránh đẩy căng thẳng thành chiến tranh toàn diện. Trong khi đó, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth và Tư lệnh Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) Brad Cooper được cho là ủng hộ nối lại các hoạt động quân sự.

Việc ông Vance được chuyển sang phụ trách các vấn đề trong nước vì thế làm dấy lên những lo ngại về triển vọng đối thoại Mỹ - Iran, nhất là khi các bất đồng cốt lõi giữa hai bên vẫn chưa được giải quyết.

Triển vọng đối thoại Mỹ - Iran tiếp tục bế tắc

Dù các kênh liên lạc gián tiếp vẫn được duy trì thông qua trung gian, khả năng đạt được bước đột phá ngoại giao giữa Washington và Tehran hiện còn hạn chế. Iran đã đưa ra 7 điều kiện để chấm dứt chiến tranh, kèm theo lộ trình nhượng bộ cụ thể, song giới phân tích nhận định Mỹ khó chấp nhận những yêu cầu này.

Ông Mohammad Saleh Sedghian, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Iran Arab, cho rằng trở ngại lớn nhất đối với tiến trình đàm phán là sự thiếu lòng tin giữa hai bên. Tehran không chắc Tổng thống Trump sẽ thực hiện các cam kết ngay cả khi đạt được thỏa thuận. Theo ông, tình trạng "không chiến tranh, không hòa bình" kéo dài có thể gây hậu quả nghiêm trọng đối với đời sống người dân Iran trong bối cảnh các biện pháp trừng phạt tiếp tục được duy trì.

Truyền thông Iran cũng đưa ra những đánh giá khác nhau về động thái mới của Washington. Nhật báo cải cách Shargh cho rằng vai trò của ông Vance trong hồ sơ Iran chưa hẳn đã chấm dứt, song cảnh báo nguy cơ xung đột leo thang. Trong khi đó, nhật báo bảo thủ Farhikhtegan nhận định các biện pháp ngoại giao, quân sự và kinh tế của Mỹ đều hướng tới mục tiêu buộc Tehran nhượng bộ.

Trong khi triển vọng ngoại giao chưa rõ ràng, tình hình an ninh tại eo biển Hormuz tiếp tục diễn biến phức tạp. Báo cáo tuần công bố ngày 13/11 của Cơ quan Điều phối hoạt động thương mại hàng hải Anh (UKMTO) ghi nhận 8 vụ việc liên quan đến tàu thuyền và cơ sở quân sự trong khu vực, chủ yếu trên tuyến hàng hải phía nam gần Oman.

Hoạt động vận tải qua eo biển cũng suy giảm mạnh, với 139 lượt tàu đi ra và 169 lượt tàu đi vào trong tuần, thấp hơn khoảng 65% so với thời điểm trước khi xung đột bùng phát.

Theo Giáo sư Hadian, giới lãnh đạo Iran khó có thể chấp nhận tình trạng bế tắc kéo dài vô thời hạn. Nguy cơ xung đột tái bùng phát sẽ gia tăng nếu sức ép phong tỏa hàng hải, đường bộ và đường hàng không tiếp tục leo thang.

Tuy nhiên, ông cho rằng việc ông Vance rút khỏi tiến trình đàm phán không đồng nghĩa với sự thay đổi căn bản trong chiến lược của Washington. Mỹ nhiều khả năng vẫn duy trì sức ép kinh tế nhằm buộc Tehran nhượng bộ, khiến triển vọng đạt được một thỏa thuận trong ngắn hạn tiếp tục đối mặt nhiều trở ngại.