baohaiphong.vn

Trong nước

Phát hiện tài năng thể thao bằng dữ liệu

TT (Tổng hợp)

Trong thể thao thành tích cao, phát hiện tài năng là quá trình nhận diện những tố chất có thể phát triển, đánh giá khả năng tiến bộ và tạo điều kiện để vận động viên vươn tới đỉnh cao.

Nghị quyết 57-NQ/TW: Phát hiện tài năng thể thao bằng dữ liệu - Ảnh 4.
Ở cấp trường học, dữ liệu có thể bắt đầu từ những bài kiểm tra thể chất định kỳ.
Từ kinh nghiệm đến dữ liệu khoa học

Trong nhiều năm, phát hiện năng khiếu thể thao ở Việt Nam chủ yếu gắn với vai trò của giáo viên thể chất, huấn luyện viên và nhà tuyển trạch. Qua các giờ học, giải đấu học đường hay cuộc thi năng khiếu, người làm nghề nhận diện những học sinh có tố chất nổi bật về thể hình, tốc độ, sức mạnh hoặc khả năng vận động.

Tuy nhiên, thể thao hiện đại đòi hỏi công tác tuyển chọn phải đi xa hơn việc đánh giá thành tích tại một thời điểm. Một học sinh chạy nhanh nhất trong nhóm tuổi chưa chắc là người có tiềm năng phát triển tốt nhất ở cự ly chạy nước rút. Một cầu thủ trẻ vượt trội về thể hình cũng chưa chắc sở hữu khả năng phối hợp, tư duy và tốc độ xử lý phù hợp với bóng đá đỉnh cao. Ngược lại, những em chưa nổi bật về thành tích có thể sở hữu tố chất đặc biệt nhưng chưa có đủ thời gian hoặc điều kiện để bộc lộ.

Bên cạnh đó, tuyển chọn quá phụ thuộc vào ưu thế thể chất tức thời có nguy cơ ưu tiên những em phát triển sớm, đồng thời bỏ qua tài năng trưởng thành muộn hơn.

Bởi vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là ai đang có thành tích tốt nhất, mà còn là ai sở hữu tố chất phù hợp, tiến bộ ra sao và có khả năng phát triển đến mức nào. Muốn trả lời, công tác tuyển chọn cần một hệ thống đánh giá nhiều chiều, kết hợp dữ liệu với nhận định chuyên môn.

Muốn tuyển chọn có cơ sở khoa học, trước hết cần xác định những yếu tố phản ánh năng lực và tiềm năng của vận động viên. Hồ sơ vận động viên cần được xây dựng từ nhiều nhóm dữ liệu, kết hợp thể chất, năng lực vận động, kỹ thuật và quá trình tiến bộ.

Trước hết là nhóm chỉ số thể hình và nhân trắc học. Chiều cao, cân nặng, sải tay, chiều dài chân, tỷ lệ cơ thể, khối lượng cơ và tỷ lệ mỡ có thể cung cấp thông tin ban đầu về đặc điểm thể chất. Đây là những dữ liệu hữu ích khi đánh giá sự phù hợp với một số môn. Bóng rổ, bóng chuyền thường cần lợi thế về chiều cao và sải tay; trong khi thể dục dụng cụ đòi hỏi sức mạnh tương đối, độ linh hoạt và khả năng kiểm soát cơ thể.

Tuy nhiên, những chỉ số này không thể trở thành tiêu chí loại trừ cứng nhắc. Đặc biệt với vận động viên trẻ, thể hình tại một thời điểm chưa phản ánh đầy đủ tiềm năng trưởng thành. Cần theo dõi tốc độ tăng trưởng, sự thay đổi tỷ lệ cơ thể và thời điểm phát triển thể chất. Nếu không, những em có lợi thế phát triển sớm dễ được ưu tiên hơn so với những em trưởng thành muộn.

Nhóm dữ liệu thứ hai là tốc độ và khả năng tăng tốc. Với điền kinh, bóng đá, bóng rổ hay các môn đòi hỏi di chuyển nhanh, tốc độ là yếu tố quan trọng. Thay vì chỉ bấm giờ thủ công, các cơ sở huấn luyện có thể sử dụng cổng quang điện để đo thời gian chạy ở những đoạn 10 m, 20 m hoặc 30 m. Camera tốc độ cao và hệ thống phân tích chuyển động giúp đánh giá kỹ thuật chạy, khả năng tăng tốc, duy trì vận tốc và giảm tốc.

Các chỉ số này cho phép nhìn sâu hơn vào năng lực vận động. Hai học sinh có thể cùng đạt thành tích tương đương ở cự ly 30 m, nhưng một em tăng tốc tốt trong những mét đầu, trong khi em còn lại có khả năng duy trì vận tốc ở đoạn cuối. Sự khác biệt ấy có thể mang ý nghĩa lớn khi lựa chọn nội dung thi đấu hoặc định hướng môn thể thao.

Nghị quyết 57-NQ/TW: Phát hiện tài năng thể thao bằng dữ liệu - Ảnh 2.
Sức mạnh, sức bật và sức bền cũng là những nhóm dữ liệu quan trọng.

Trong bóng đá, dữ liệu tốc độ có thể mở rộng sang số lần bứt tốc, quãng đường di chuyển ở cường độ cao và khả năng lặp lại các pha tăng tốc. Một cầu thủ trẻ không nhất thiết phải có thành tích chạy nước rút nổi bật nhất, nhưng có thể sở hữu khả năng bứt tốc nhiều lần trong trận đấu. Đây là phẩm chất cần được đánh giá trong bối cảnh chuyên môn cụ thể.

Sức mạnh, sức bật và sức bền cũng là những nhóm dữ liệu quan trọng. Các bài kiểm tra bật xa tại chỗ, bật cao, chạy đổi hướng, sức mạnh chi dưới và chi trên có thể được chuẩn hóa để so sánh kết quả qua từng lần kiểm tra.

Một hồ sơ đầy đủ cũng không thể thiếu khả năng phối hợp và kỹ năng vận động. Thăng bằng, phản xạ, đổi hướng, phối hợp tay – mắt, chân – mắt và kiểm soát cơ thể đều là những yếu tố quan trọng. Với môn đồng đội, có thể bổ sung đánh giá kỹ thuật xử lý bóng, chuyền, sút, di chuyển và ra quyết định. Với môn cá nhân, cần quan tâm đến độ chính xác, nhịp điệu, tính ổn định và khả năng thực hiện động tác trong điều kiện thi đấu.

Các chỉ số phải được đặt trong mối liên hệ với nhau. Một vận động viên có sức mạnh tốt nhưng khả năng phối hợp hạn chế sẽ có yêu cầu phát triển khác với người có tốc độ, phản xạ và kỹ thuật nổi bật. Hồ sơ dữ liệu vì thế không nên chỉ là bảng xếp hạng, mà phải giúp huấn luyện viên nhận diện điểm mạnh, điểm yếu và hướng phát triển phù hợp.

Kết nối dữ liệu từ trường học đến đội tuyển quốc gia

Nếu hồ sơ vận động viên chỉ được lưu giữ tại từng trường học, địa phương hoặc trung tâm đào tạo, giá trị khai thác sẽ bị giới hạn. Vì vậy, xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung cần được xem là nhiệm vụ quan trọng. Hệ thống không đơn thuần là nơi lưu trữ thành tích, mà phải kết nối các mắt xích trong quá trình phát hiện, tuyển chọn và đào tạo vận động viên.

Ở cấp trường học, dữ liệu có thể bắt đầu từ những bài kiểm tra thể chất định kỳ. Giáo viên ghi nhận các chỉ số cơ bản, nhận diện học sinh có tố chất nổi bật và giới thiệu những trường hợp tiềm năng cho cơ sở thể thao địa phương.

Ở cấp địa phương, các trung tâm huấn luyện tổ chức kiểm tra chuyên sâu, bổ sung dữ liệu về thể lực và kỹ năng. Khi vận động viên được tuyển vào trung tâm đào tạo hoặc đội tuyển trẻ, hồ sơ trước đó cần được chuyển tiếp để huấn luyện viên đánh giá toàn bộ quá trình phát triển.

Ở cấp quốc gia, dữ liệu tổng hợp giúp nhà quản lý và chuyên gia nhìn nhận toàn diện hơn về nguồn lực vận động viên. Những địa phương có nhiều học sinh sở hữu tố chất phù hợp với một môn thể thao có thể được quan tâm đầu tư. Những môn đang thiếu lực lượng kế cận có thể xác định nhóm tuổi và khu vực cần tập trung tuyển chọn. Các đội tuyển quốc gia cũng có thêm căn cứ theo dõi vận động viên triển vọng, thay vì chỉ tiếp cận nguồn tuyển qua giải đấu hoặc hệ thống đào tạo hiện có.

Tại Việt Nam, vấn đề này đã có những chuyển động cụ thể. Ngày 2/10/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 3515/QĐ-BVHTTDL phê duyệt Đề án chuyển đổi số trong lĩnh vực thể dục, thể thao.

Đề án đặt mục tiêu xây dựng hạ tầng số đồng bộ, phát triển nền tảng chuyên ngành và hệ thống cơ sở dữ liệu thống nhất, có khả năng kết nối với các cơ sở dữ liệu quốc gia. Phạm vi ứng dụng bao gồm thể thao học đường, thể thao thành tích cao, huấn luyện, đào tạo và chăm sóc sức khỏe vận động viên.

Ngày 22/10/2026, dự án "Xây dựng nền tảng số thể thao Việt Nam" được phê duyệt theo Quyết định số 2835/QĐ-BVHTTDL. Theo thông tin từ Cục Thể dục thể thao Việt Nam, dự án hướng đến hình thành nền tảng dữ liệu chuyên ngành thống nhất trên phạm vi toàn quốc, phục vụ quản lý, huấn luyện và phát triển thể thao thành tích cao. Các nhóm dữ liệu dự kiến gồm nhân lực thể thao, thành tích thi đấu, y sinh thể thao và quá trình tập luyện.

Trong giai đoạn đầu, dự án tập trung vào thể thao thành tích cao, trước mắt với chín môn trọng điểm. Cơ sở dữ liệu được xây dựng từ việc số hóa có chọn lọc hồ sơ giấy phát sinh từ năm 2015 đến nay tại Cục Thể dục thể thao Việt Nam, các trung tâm huấn luyện thể thao quốc gia và đơn vị trực thuộc. Hệ thống quản lý tập luyện dự kiến tích hợp Camera AI và thiết bị chuyên dụng để ghi nhận, phân tích hình ảnh, đánh giá kỹ thuật động tác. Điền kinh, bắn súng và karate là ba môn được ưu tiên triển khai Camera AI tại ba trung tâm huấn luyện thể thao quốc gia.

Đây là bước tiến có ý nghĩa, bởi mục tiêu xây dựng nền tảng dữ liệu chuyên ngành thống nhất đã được cụ thể hóa bằng một dự án triển khai trên phạm vi toàn quốc.

Tuy nhiên, nền tảng số cấp quốc gia có thể giải quyết một phần bài toán dữ liệu ở tuyến trên, nhưng muốn phát hiện tài năng từ sớm, hệ thống cần kết nối với tuyến cơ sở. Nếu dữ liệu chỉ bắt đầu khi vận động viên đã được tuyển vào trung tâm, ngành thể thao vẫn có thể bỏ lỡ những tài năng chưa từng có cơ hội tiếp cận hệ thống đào tạo chuyên nghiệp.

Để làm được điều đó, trước hết cần xây dựng bộ tiêu chí và phương pháp đo lường thống nhất. Một chỉ số tốc độ chỉ có giá trị so sánh khi điều kiện kiểm tra, thiết bị, cự ly và quy trình thực hiện tương đồng. Dữ liệu về chiều cao, cân nặng, sức mạnh hay sức bật cũng cần được ghi nhận theo cùng chuẩn mực.

Bên cạnh đó, cần xác định rõ dữ liệu nào được thu thập, ai có quyền truy cập và mục đích sử dụng. Hồ sơ vận động viên trẻ có thể chứa thông tin sức khỏe, chỉ số sinh học và tiền sử chấn thương. Vì vậy, việc xây dựng cơ sở dữ liệu phải đi cùng quy định bảo mật, phân quyền khai thác và cơ chế bảo vệ thông tin của trẻ em.

Nghị quyết 57-NQ/TW: Phát hiện tài năng thể thao bằng dữ liệu - Ảnh 5.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị trẻ em và thanh thiếu niên từ 5 đến 17 tuổi nên thực hiện trung bình ít nhất 60 phút hoạt động thể chất mỗi ngày.

Quan trọng hơn, không nên để thuật toán hoặc một vài chỉ số trở thành bộ lọc quyết định số phận của vận động viên trẻ. Dữ liệu có thể giúp nhận diện xu hướng, so sánh và đưa ra cảnh báo, nhưng không thể đo lường đầy đủ ý chí, khả năng thích nghi, tư duy chiến thuật hay tâm lý thi đấu. Việc đánh giá vẫn cần sự phối hợp giữa huấn luyện viên, chuyên gia khoa học thể thao và chính vận động viên.

Tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW đặt dữ liệu, nhân lực, hạ tầng và công nghệ vào nhóm nội dung trọng tâm của chuyển đổi số quốc gia. Với thể thao, điều đó cần được cụ thể hóa bằng những hệ thống phục vụ trực tiếp cho công tác tuyển chọn, đào tạo và phát triển vận động viên.

TT (Tổng hợp)