Người thiếu niên Nguyễn Đăng Lành đánh đổi tuổi xuân vì cách mạng
Anh hùng Nguyễn Đăng Lành hy sinh vì đòn roi tra tấn của quân Pháp ở tuổi 14 để bảo vệ cán bộ, cơ sở cách mạng.

Sớm tham gia cách mạng
Sinh năm 1935 trong một gia đình nông dân có 7 anh chị em ở xã Nam Hưng, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương (nay thuộc xã Hợp Tiến, thành phố Hải Phòng), Nguyễn Đăng Lành là con út trong gia đình.
Tuổi thơ của ông gắn với những năm tháng đất nước còn chìm trong chiến tranh, khi phong trào cách mạng ở địa phương phải hoạt động trong điều kiện nhiều khó khăn, nguy hiểm.
Năm 13 tuổi, Nguyễn Đăng Lành tham gia đội du kích địa phương, được Ủy ban Kháng chiến và Xã đội xã giao nhiệm vụ cảnh giới, rải truyền đơn, chuyển công văn, đưa đón cán bộ và nắm tình hình hoạt động của quân địch.
Dù tuổi đời còn nhỏ, ông đã sớm thể hiện sự nhanh nhẹn, gan dạ và tinh thần trách nhiệm. Từ tháng 1/1948, ông theo dõi hoạt động của quân Pháp tại bốt Linh Xá, tìm hiểu vị trí hỏa lực, cách bố phòng của địch, ông lấy đạn cung cấp cho du kích, giúp xã đội có thêm thông tin xây dựng phương án đánh bốt.
Từ tháng 8/1948 - tháng 8/1949, ông tiếp tục làm nhiệm vụ liên lạc cho Ủy ban Kháng chiến và Xã đội xã Nam Hưng, hướng dẫn cán bộ vượt qua quốc lộ 17 để hoạt động trong vùng địch tạm chiếm. Ông còn tham gia rải truyền đơn, đánh quân Pháp trên tuyến đường này.

Sáng 30/8/1949, hai đại đội lính Lê dương và lính ngụy bất ngờ bao vây, càn quét thôn Trần Xá, xã Nam Hưng, nhằm tiêu diệt cơ sở cách mạng ở xã.
Trên đường đưa tài liệu từ Hợp Tiến trở về, ông Lành phát hiện quân địch đang tiến vào làng. Nhận thấy tình thế nguy hiểm, ông lập tức phát tín hiệu báo động để cán bộ đang ở trong hầm bí mật kịp thời ẩn náu. Ông còn nhường hầm của mình cho một cán bộ mới về, ngụy trang nơi trú ẩn cho đồng đội rồi tìm chỗ ẩn nấp khác ở góc ao xóm Trình.
Nhờ tín hiệu cảnh báo kịp thời, các cán bộ cách mạng tránh được sự truy bắt của địch. Tuy nhiên, Nguyễn Đăng Lành bị phát hiện và bắt giữ.
Biết ông tham gia hoạt động cách mạng, quân Pháp tìm mọi cách khai thác thông tin về vị trí hầm bí mật và những người hoạt động Việt Minh. Chúng liên tục đánh đập, tra khảo, thậm chí đưa ông ra trước đông đảo người dân, yêu cầu chỉ mặt những người tham gia kháng chiến.
Quân địch dùng báng súng đánh vào người khiến ông gãy xương sườn. Dù nhiều lần bị đánh đến bất tỉnh, ông vẫn không khai báo. Trước những người dân làng mình, ông nhất quyết không chỉ điểm bất cứ ai.
Để có cơ hội nhìn lại quê hương lần cuối, ông giả vờ đồng ý chỉ nơi cán bộ ẩn náu, đề nghị quân địch đưa đi. Chúng dẫn ông đi khắp làng Trần Xá. Khi nhận ra bị đánh lừa, quân Pháp tiếp tục đưa ông lên bốt Linh Xá tra tấn.
Những trận đòn tàn bạo khiến cơ thể người thiếu niên kiệt quệ. Nguyễn Đăng Lành hy sinh khi mới 14 tuổi. Sự hy sinh của ông góp phần bảo vệ cán bộ, giữ bí mật và cơ sở cách mạng tại địa phương trong thời điểm nguy nan.

Ngày 23/7/1997, Chủ tịch nước truy tặng Nguyễn Đăng Lành danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận tinh thần chiến đấu và sự hy sinh anh dũng của ông trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
Những dấu tích còn lại
Hơn 77 năm sau ngày ông Lành hy sinh, một số dấu tích gắn với câu chuyện lịch sử năm xưa vẫn được gìn giữ tại thôn Trần Xá. Trong khuôn viên Trường Mầm non Nam Hưng hiện còn cây quéo, nơi quân Pháp từng treo và tra tấn người thiếu niên du kích. Cạnh cây là bia văn tưởng niệm Anh hùng Nguyễn Đăng Lành.

Theo người dân địa phương, trước đây khu vực này là một bãi đất rộng. Cây quéo vẫn tồn tại qua nhiều năm, trở thành chứng tích nhắc nhớ về sự hy sinh của người chiến sĩ nhỏ tuổi. Ngày nay, khu vực cây quéo và bia tưởng niệm là địa chỉ đỏ phục vụ giáo dục truyền thống lịch sử cho học sinh, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về những năm tháng đấu tranh gian khổ của quê hương.
Phần mộ Anh hùng Nguyễn Đăng Lành nằm tại Nghĩa trang liệt sĩ Nam Hưng, xã Hợp Tiến. Đây là nơi gia đình, người thân và người dân địa phương đến thăm viếng, tưởng nhớ ông.
Câu chuyện về Nguyễn Đăng Lành còn được gia đình tiếp nối qua nhiều thế hệ. Hiện nay, việc thờ cúng ông do ông Nguyễn Đăng Lâm (sinh năm 1949), người cháu gọi ông Lành là chú, con anh trai cả trong gia đình đảm nhận.

"Do chú hy sinh khi tuổi đời còn quá trẻ, gia đình không có ảnh để thờ. Những gì người thân biết về cuộc đời chú chủ yếu được lưu giữ qua những câu chuyện kể lại và tư liệu lịch sử", ông Lâm cho biết.
Gia đình vẫn luôn dành sự trân trọng đối với người thân đã hy sinh vì cách mạng. Gia đình rất tự hào khi ông Nguyễn Đăng Lành được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Ngày nay, tên Anh hùng Nguyễn Đăng Lành được đặt cho một con đường ở khu vực xã Nam Sách. Những địa chỉ ấy góp phần giữ lại dấu ấn về một người thiếu niên đã dành tuổi trẻ cho cách mạng.
Cuộc đời Nguyễn Đăng Lành khép lại khi ông chưa kịp bước qua tuổi 14, nhưng đó là tấm gương lịch sử về lòng yêu nước, sự dũng cảm và trách nhiệm với quê hương, đất nước.
PHƯƠNG LINH