1. Trên hành trình đề cử di sản thiên nhiên thế giới
.jpg)
Vườn quốc gia Cát Bà.
Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà đạt các tiêu chí là một mẫu hình tuyệt vời về karst trưởng thành trong điều kiện nhiệt đới ẩm. Giá trị nổi bật của khu Di sản này là dạng địa hình đá vôi karst bị biển làm ngập chìm với vô số tháp đá vôi hùng vĩ và những nét đặc trưng của quá trình xói mòn chân đảo như các ngấn nước biển cổ và hiện đại, các hang hàm ếch, tạo nên cảnh quan thiên nhiên hết sức kỳ thú.
Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà là mẫu hình tốt nhất về tập trung cao của các hệ sinh thái Nhiệt đới, Cận nhiệt đới điển hình vượt trội so với các khu vực khác của châu Á như hệ sinh thái đảo đá vôi điển hình lớn nhất vùng châu Á, rừng mưa nhiệt đới nguyên sinh rộng lớn trên đảo đá vôi, rừng ngập mặn, san hô, vùng triều, nơi chiếm 1/3 số lượng hồ nước mặn trên thế giới. Do quần đảo nằm cách biệt đất liền, nên trong quá trình 18000 năm lịch sử phát triển vẫn bảo tồn và phát triển các loài đặc hữu, quý hiếm có giá trị toàn cầu, trong đó có voọc Cát Bà là loài đặc hữu phân bố duy nhất ở Cát Bà
Tất cả các yếu tố cần thiết thể hiện đầy đủ các giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà đều nằm trong khu vực di sản đề cử và được bảo vệ bởi một vùng đệm bao quanh. Do đó, cảnh quan thiên nhiên, các giá trị thẩm mỹ, địa chất, địa mạo, đa dạng sinh học và những nét đặc trưng tiêu biểu như các đảo đá, hang động trong khu di sản vẫn được duy trì và bảo tồn nguyên vẹn.
Trên bình diện quốc tế, Vịnh Hạ Long được UNESCO ghi danh Di sản Thiên nhiên Thế giới năm 1994 và 2000. Vườn quốc gia Cát Bà (VQGCB) được UNESCO công nhận Khu Dự trữ sinh quyển thế giới năm 2004. Trên bình diện quốc gia, Chính phủ Việt Nam xếp hạng Vịnh Hạ Long là Danh lam thắng cảnh cấp quốc gia năm 1962 và cấp quốc gia đặc biệt năm 2009; Quần đảo Cát Bà được công nhận là Vườn quốc gia năm 1986, Khu bảo tồn biển năm 2003 và được xếp hạng Danh lam thắng cảnh cấp quốc gia đặc biệt năm 2013. Theo đó, Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà được bảo vệ hiệu quả thông qua các luật có liên quan của Nhà nước và các Nghị định của Chính phủ như: Luật Di sản văn hóa, Luật Đa dạng sinh học, Luật Lâm nghiệp, Luật Du lịch, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Thủy sản, Luật Giao thông đường thủy nội địa, Luật tài nguyên, môi trường biển và hải đảo. Trên cơ sở các luật đó, mọi hoạt động diễn ra trong khu vực Di sản mà có tác động tới giá trị của Di sản cần có sự thông qua của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và các bộ, ngành.
Được biết, Văn phòng Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (IUCN) tại Việt Nam đã có Công văn số 09/IUCNVN/2016 khẳng định sự cần thiết của việc mở rộng Vịnh Hạ Long với Quần đảo Cát Bà để xây dựng hồ sơ đề cử Di sản Thế giới. Ngày 12-9-2016, Thủ tướng Chính phủ đồng ý về việc xây dựng hồ sơ đề cử mở rộng không gian Di sản Thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long đến quần đảo Cát Bà trình UNESCO công nhận Di sản Thiên nhiên thế giới. Sau một chặng đường dài chuẩn bị, ngày 28-1-2021, Hải Phòng và Quảng Ninh đệ trình thành công Hồ sơ đề cử Di sản Thiên nhiên thế giới. Từ ngày 29-10 đến ngày 5-11-2021 vừa qua, TS Ellen Ulrika Aberg, Chuyên gia của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên thế giới (IUCN) đã hoàn thành chuyến thực địa tại khu vực đề cử.
Việc đề cử quần đảo Cát Bà là Di sản thế giới nhằm gìn giữ, bảo tồn, duy trì giá trị đặc hữu về đa dạng sinh học cho các thế hệ mai sau. Bên cạnh đó, giúp chúng ta nhận thức rõ Quần đảo Cát Bà là quà tặng vô giá của thiên nhiên cho con người, là niềm tự hào của mỗi người dân Việt Nam. Quần đảo Cát Bà trở thành Di sản thế giới trước hết sẽ góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân Cát Bà. Đồng thời góp phần quảng bá và nâng cao hình ảnh, vị thế đất nước, thu hút các lĩnh vực đầu tư kinh tế sinh thái. Nếu được ghi danh, Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà sẽ trở thành Di sản thế giới nối dài đầu tiên của Việt Nam, có sự liên kết quản lý chung của hai địa phương.
Đối với Hải Phòng, việc đón nhận Di sản Thiên nhiên thế giới này là cơ hội thiết lập một thương hiệu du lịch quốc tế, đúng với chiến lược được Nghị quyết 45 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển thành phố Hải Phòng đến năm 2030, tầm nhìn 2045, là cơ hội để Hải Phòng tạo sức lan tỏa phát triển du lịch vùng trong tương lai gần…
.jpg)
Đảo Khỉ Cát Bà.
2. Giá trị Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới
Toàn bộ Quần đảo Cát Bà với 358 hòn đảo số đảo, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt năm 2013, bao gồm ba khu vực chính hợp thành là Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới Quần đảo Cát Bà, Vườn Quốc gia Cát Bà và nhóm đảo Long Châu. Trong đó, Vườn Quốc gia Cát Bà (VQGCB) được Thủ tướng Chính phủ ra quyết định thành lập từ năm 1986; Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới Quần đảo Cát Bà được UNESCO công nhận năm 2004. Ngoài ra, tại Quyết định số 192/2003/QĐ-TTg ngày 17-9-2003 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quản lý hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên Việt Nam đến năm 2010, đã công nhận vùng biển Cát Bà là khu bảo tồn biển của Việt Nam. Tính đến nay, trên 70 di tích lịch sử - văn hóa, khảo cổ học, kiến trúc nghệ thuật, danh lam thắng cảnh thuộc Quần đảo Cát Bà được nhận diện, kiểm kê và lập hồ sơ khoa học, trong đó, một số di tích được công nhận ở cấp quốc gia và cấp tỉnh, đó là: Di tích khảo cổ học Cái Bèo, Địa điểm Bác Hồ (Chủ tịch Hồ Chí Minh) về thăm làng cá Cát Bà, Đình Phù Long,…
VQGCB là VQG đầu tiên của Việt Nam bao gồm cả hệ sinh thái trên cạn và dưới nước. Điều đó có ý nghĩa rất lớn là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế ngành nuôi trồng, đánh bắt thuỷ hải sản và nghiên cứu khoa học, du lịch.VQGCB nằm cách trung tâm thành phố Hải Phòng 30 hải lý về phía đông, có diện tích 26.240 ha, trong đó 17.040 ha đất đảo và 9.200 ha mặt nước biển. Ðây là nơi hội tụ nhiều hệ sinh thái (HST) khác nhau: HST rừng ngập mặn, HST rừng trên núi đá vôi, HST rừng biển với các rạn san hô. Ðặc biệt quần đảo Cát Bà có đến 60 loài đặc hữu quý hiếm được đưa vào Sách đỏ Việt Nam như: Ðộng vật có voọc đầu trắng, voọc quần đùi trắng, quạ khoang, sóc đen...; thực vật có thổ phục linh, lát hoa, kim giao, sến mật.
VQGCB vẫn giữ được giá trị của Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới và lưu giữ nơi đây một hệ sinh thái đa dạng. Thoảng trong gió là hương thơm của những nhánh lan rừng, tiếng chim hót và không khí trong lành, mát rượi. Dưới những tầng mây trắng là cánh rừng yên bình với một màu xanh bát ngát. Có lẽ vì thế mà nơi đây vừa mang nét hoang liêu, u tịch, vừa độc đáo, đa dạng trong hệ thống các điểm vui chơi, thưởng lãm và khám phá.
Đặc biệt là những ngày lễ, tết, du khách kéo về VQGCBrất đông, họ gặp gỡ nhau trong khung cảnh thơ mộng, nơi đây được thiên nhiên ban tặng sông nước hữu tình, cảm giác khi cùng đạp xe hay đi bộ trên những con đường mòn đất, có những đoạn được lát đá hoặc trải xi măng. Với “đặc sản” là "con đường xuyên rừng” dài, rộng lớn với nhiều ngã rẽ đầy thơ mộng, hiện ra trước mắt toàn cảnh rừng cây và muông thú. Trên đường đi, hai bên là hai rừng cây cao ngút tầm mắt hòa quyện với các loài thực vật khác đang sinh sôi nảy nở tạo thành một khung cảnh hun hút, lãng mạn và thanh cảnh vô cùng. Có những cây cổ thụ hàng trăm tuổi chục người ôm không xuể, thật là kỳ vĩ.
Đến với VQGCB, tôi thích lắng nghe hơi thở của rừng, mê mải ngắm những loài hoa dại, không đài các kiêu sa mà nồng nàn da diết, luôn đẹp hết mình vì cộng đồng cây cỏ. Những thân đại thụ trăm năm kiêu hãnh như cố nối đất với trời. Những dây leo kỳ dị khổng lồ bên cạnh những loài hoa bé nhỏ gan góc, rồi những cây nấm lạ, những mảng rêu xanh mượt mà,...Đến với rừng sẽ thấy hết cái đẹp sống động của tự nhiên. Đến với VQGCB, sẽ học cách không chối từ cỏ cây và cảm thấy tâm hồn lâng lâng thanh thản, những muộn phiền của cuộc sống sôi động ồn ào dường như tan biến.
Dù có nhiều lần hay chỉ là lần đầu bước chân vào VQGCB, những con đường êm mát giữa bạt ngàn hàng cây, chúng ta đều cảm nhận được cái đẹp đơn sơ thuần khiết của Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới. Cát Bà đẹp, thơ mộng với mây gió ngút ngàn, với hoa thơm bướm lượn bên những khe suối cạn ven đường; những nhà nghỉ ẩn hiện sau những rặng cây xanh hay lớp lớp sương giăng kín lối như tan dần vào miền cổ tích xa xưa....
.jpg)
Vườn quốc gia Cát Bà.
3. Ngoài giá trị về đa dạng sinh học, sinh thái, địa chất, địa mạo, khu dự trữ sinh quyển,… trên quần đảo này còn có hệ thống hang động, đảo đá, bãi cát, di tích lịch sử và khảo cổ, tiêu biểu là:
Vịnh Lan Hạ bao quanh đảo Cát Bà, liền kề Vịnh Hạ Long, đây là một vùng vịnh rất êm ả hình vòng cung với khoảng 400 hòn đảo lớn nhỏ tạo nên một bức tranh khổng lồ, với cảnh đẹp vô cùng quyến rũ. Ở Vịnh Lan Hạ có rất nhiều đảo đá được gọi tên theo hình dáng tự nhiên như hòn Guốc (giống như cái guốc), hòn Dơi (giống như con dơi)…Đảo Khỉ nằm cách thị trấn Cát Bà 2 km, trên đảo có khoảng 20 con khỉ (được đưa về), có tên gọi khác là đảo Cát Dứa - một bãi tắm lý tưởng của vịnh Lan Hạ. Cùng với Vịnh Hạ Long, Vịnh Lan Hạ nằm trong quần đảo Cát Bà cùng được công nhận là một trong những vịnh đẹp nhất thế giới và là thành viên của Hiệp hội các vịnh đẹp nhất thế giới (MBBW).
Ngoài ra quần đảo Cát Bà có hệ thống hang động nhũ đá được hình thành cách đây hàng chục triệu năm. Đó là Hang Luồn, Động Thiên Long, Động Trung Trang, Động Đá Hoa, Động Quả Vàng,……. Hang Luồn nằm trên đảo Bồ Hòn, phía trước hang là hòn Con Rùa, bên phải là Cổng Trời. Ngay từ lúc mới đặt chân vào bên trong hang, cảnh vật, không gian kỳ ảo bên trong hang khiến chúng tôi phải sửng sốt bởi vẻ đẹp của nó, xứng danh là “hang động của các kỳ quan”, một kiệttác của thiên nhiên ban tặng.Nơi đây vách đá dựng đứng, bốn mùa nước trong xanh phẳng lặng như một tấm gương soi. Sát mép nước, một chiếc cổng hình cánh cung mở ra dưới chân đảo. Đó là sự kết hợp đan xen, hài hoà giữa dáng núi, sắc nước mây trời đến từng cây cỏ, dường như không thể tìm thấy ở đây một khiếm khuyết nào của tạo hoá.Qua chiếc cổng thành xinh xắn, ta gặp một hồ nước tròn phẳng lặng bốn bề cây cối um tùm, vách đá cheo leo, trên đó từng bầy khỉ chạy nhảy tung tăng, những cây si cổ thụ bóng toả lòa xòa, những giò phong lan buông rủ nở hoa thơm ngát và dưới mặt nước trong xanh êm đềm kia là cuộc sống sôi động của các loài sinh vật biển như tôm, cá, cua, mực...
Động Trung Trangnằm trong thung lũng Trung Trang, cách thị trấn Cát Bà 15 km về phía tây bắc, Đây là thung lũng lớn nhất đảo Cát Bà, là hang động tự nhiên được xem là đẹp nhất Cát Bà. Càng vào sâu trong động ánh sáng càng nhạt dần rồi mất hẳn, một thế giới u linh, kỳ thú hiện ra. Ở đây có khối nhũ đá có hình vương miện, dải áo gấm, rồi hình 3 ông Phúc Lộc Thọ. Hang Trung Trang được người dân địa phương gọi là “kho vàng, kho bạc” với nhiều điều độc đáo. Động Trung Trang tiêu biểu cho quần thể hơn 150 hang động lớn nhỏ trên quần đảo Cát Bà. Ở đây đã tìm được xương hóa thạch, các công cụ bằng đá của người Việt tiền sử. Đây cũng là nơi lưu lại những dấu vết lịch sử hào hùng của quân và dân trên đảo trong suốt thời kỳ dựng nước và giữ nước.
Với tiềm năng đa dạng sinh học và giá trị Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới đã được khẳng định, quần đảo Cát Bà là nơi để bạn có cơ hội tích lũy cho mình hàng trăm kiến thức thực tế về sinh học, địa lý. Sự đa dạng phong phú về hệ sinh thái và tính đa dạng sinh học cao với nhiều loài động thực vật đặc hữu quý hiếm; nhiều cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp. Có cả khu vực rừng nguyên sinh rộng lớn, nhiều hang động huyền bí. Biển với rất nhiều vịnh, tùng, áng và hàng trăm hòn đảo mang nhiều dáng vóc khác nhau được điểm tô thêm bằng vô số những bãi tắm thơ mộng… Để bạn có thể trải nghiệm du lịch sinh thái và nghỉ dưỡng, lắng đọng trong không gian yên bình , để cảm thấy tâm hồn thật thư thái…
Đến quần đảo Cát Bà, có nhiều loại hình du lịch để trải nghiệm như: du lịch sinh thái rừng; du lịch sinh thái biển; tham quan khám phá hang động; quan sát linh trưởng, xem chim; leo núi, chèo thuyền kayark, tắm biển, câu cá, xem san hô; du lịch nghỉ dưỡng; du lịch sinh thái cộng đồng; tham quan di tích lịch sử, văn hoá như Di tích khảo cổ học Cái Bèo, các địa điểm Bác Hồ (Chủ tịch Hồ Chí Minh) về thăm làng cá Cát Bà, Đình Phù Long... Du khách được thưởng thức những phong cảnh thiên nhiên kỳ thú của các hệ sinh thái rừng, biển, cảnh quan tuyệt đẹp của những khu rừng nguyên sinh, hang động, vịnh, tùng, áng, các đảo lớn nhỏ muôn hình vạn dáng hay tắm biển ở những bãi cát hoang sơ trong Vịnh Lan Hạ, khám phá tìm hiểu các loài động thực vật đặc hữu quý hiếm, những nét văn hóa bản địa đặc trưng của vùng biển đảo, thưởng thức các đặc sản và nghệ thuật ẩm thực của địa phương...
Rời quần đảo Cát Bà, điều đọng lại trong tôi là rừng giữ được tính chất nguyên sinh của một VQG, được gặp gỡ, trao đổi nghe những câu chuyện mà chính người dân nơi đây kể. Có trải nghiệm mới biết và yêu rừng thế nào. Cát Bà sở hữu một vẻ đẹp hoang sơ, thơ mộng của Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới. Với những người yêu thiên nhiên, thích trải nghiệm, VQGCB là địa điểm lý tưởng không thể bỏ qua trong hành trình khám phá đảo Cát Bà. Hy vọng quần đảo Cát Bà và vịnh Hạ Long sớm trở thành hiện thực là di sản thiên nhiên thế giới để thu hút khách du lịch quốc tế và trong nước nhiều hơn nữa, trở thành niềm tự hào của Việt Nam./.
(*): Bài viết hưởng ứng Cuộc thi sáng tác về hành trình đề cử Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Ha Long – Quần đảo Cát Bà
