Thay vì hành động đơn lẻ và bị kẹp giữa các siêu cường, EU và Nhật Bản hợp lực để tạo ra một khối có trọng lượng tương đương, có khả năng định hình các quy tắc, cân bằng ảnh hưởng của Mỹ, Trung Quốc.
Hội nghị thượng đỉnh Liên minh châu Âu (EU) – Nhật Bản lần thứ 30, diễn ra ngày 23/7 tại Tokyo, đã đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc làm sâu sắc hơn mối quan hệ Đối tác Chiến lược giữa hai bên. Trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với những thách thức địa chính trị phức tạp, EU và Nhật Bản khẳng định quyết tâm tăng cường hợp tác dựa trên các giá trị chung. Hội nghị không chỉ tập trung vào các vấn đề kinh tế mà còn mở rộng ra các lĩnh vực an ninh, công nghệ, chuỗi cung ứng, ứng phó biến đổi khí hậu và bảo vệ trật tự quốc tế dựa trên luật lệ. Mục tiêu cuối cùng là đưa mối quan hệ song phương lên “mức độ sâu sắc hơn”, đồng thời xây dựng một trục liên kết Brussels-Tokyo vững chắc hơn trong thế kỷ 21.
Trật tự toàn cầu trong biến động
Hội nghị diễn ra trong bối cảnh địa chính trị và kinh tế toàn cầu đầy thách thức. Cả EU và Nhật Bản đều phải đối mặt với những mức thuế quan mới từ Mỹ, tạo ra một động lực chung để đa dạng hóa các đối tác thương mại và củng cố khả năng tự chủ chiến lược. Đồng thời, cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung và những chính sách đối ngoại khó đoán định của Washington cũng khiến hai bên nhận thức rõ ràng hơn về nhu cầu phối hợp chặt chẽ.
Quan hệ EU – Nhật Bản đã trải qua một quá trình chuyển đổi đáng kể từ một mối quan hệ thương mại truyền thống sang Đối tác Chiến lược Toàn diện. Hai hiệp định nền tảng – Hiệp định Đối tác Kinh tế (EPA) có hiệu lực từ năm 2019 và Hiệp định Đối tác Chiến lược (SPA) – đã tạo ra nền tảng vững chắc cho sự hợp tác sâu rộng. EPA giúp loại bỏ hầu hết rào cản thương mại, thúc đẩy xuất khẩu và đầu tư, tạo tín hiệu mạnh mẽ chống chủ nghĩa bảo hộ, trong khi SPA mở rộng phạm vi hợp tác sang hơn 40 lĩnh vực, từ an ninh, không gian mạng đến chống khủng bố. Năm 2025, các cuộc tiếp xúc cấp cao gia tăng mạnh mẽ, cho thấy hội nghị thượng đỉnh là kết quả của quá trình chuẩn bị kỹ lưỡng và có hệ thống.
Ba trụ cột hợp tác chiến lược
Chương trình nghị sự hội nghị dựa trên ba trụ cột chính, phản ánh các ưu tiên chiến lược chung.
Trụ cột đầu tiên là an ninh kinh tế và khả năng cạnh tranh. Trong bối cảnh gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu và sự phụ thuộc vào các nguồn cung không đáng tin cậy, EU và Nhật Bản đi đầu trong việc xây dựng chiến lược an ninh kinh tế chung. Một phần quan trọng là quan hệ đối tác kỹ thuật số EU – Nhật Bản, được thiết lập năm 2022, trở thành khuôn khổ hợp tác công nghệ cao tiên tiến với các lĩnh vực trọng điểm như chất bán dẫn, công nghệ 6G, công nghệ lượng tử và Dòng dữ liệu tự do và đáng tin cậy (DFFT). Hội nghị là dịp để đánh giá tiến độ và đặt ra các mục tiêu tham vọng hơn trong các lĩnh vực này.
Trụ cột thứ hai là an ninh và quốc phòng, một lĩnh vực chưa có tiền lệ trong quan hệ EU – Nhật Bản. Nhận thức ngày càng sâu sắc rằng an ninh ở châu Âu và Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương không thể tách rời đã thúc đẩy hai bên tổ chức Đối thoại An ninh và Quốc phòng lần đầu tiên vào tháng 6/2025. Cuộc đối thoại tập trung vào các vấn đề như không gian mạng, chống thông tin sai lệch, an ninh hàng hải và không gian. Sự hợp tác này phản ánh một bước chuyển hướng chiến lược, cho thấy hai bên sẵn sàng phối hợp để đối phó các thách thức an ninh chung.
Trụ cột thứ ba là bảo vệ trật tự đa phương và chuyển đổi xanh. Trong khuôn khổ Liên minh Xanh, Đối thoại cấp cao về Môi trường hồi tháng 6/2025 đã ghi nhận những tiến bộ trong các lĩnh vực đa dạng sinh học, kinh tế tuần hoàn, đặc biệt trong ngành công nghiệp ô tô và bao bì, cũng như các nỗ lực đạt thỏa thuận toàn cầu về ô nhiễm nhựa. EU và Nhật Bản còn phối hợp để đưa ra các Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) đầy tham vọng, liên kết Chiến lược thỏa thuận Xanh của EU với Chiến lược chuyển đổi Xanh (GX) của Nhật Bản.
Sự hợp tác này còn hướng đến tạo ra “Hiệu ứng Brussels-Tokyo”. Bằng cách hài hòa các quy định trong các lĩnh vực như AI, dòng dữ liệu và sản phẩm xanh, EU và Nhật Bản đang hình thành một thị trường chung với 600 triệu dân, chiếm 30% GDP toàn cầu, hoạt động theo các quy tắc của họ. Đây là một cách thức thực thi quyền lực mềm tinh vi, nhằm thiết lập mô hình quản trị toàn cầu dựa trên quy tắc, cạnh tranh với các mô hình khác trên thế giới.
Những rào cản phía trước
Dù có sự hội tụ chiến lược, việc triển khai các cam kết sẽ gặp nhiều thách thức. Khác biệt trong môi trường pháp lý, sự phức tạp trong việc hài hòa tiêu chuẩn kỹ thuật và sức ỳ hành chính là những vấn đề khó giải quyết. Ngoài ra, việc hợp tác trong các lĩnh vực nhạy cảm như khoáng sản hiếm có thể dẫn đến phản ứng trả đũa kinh tế từ đối thủ. Hỗ trợ chính trị trong nước qua các chu kỳ bầu cử cũng là một yếu tố không chắc chắn.
Câu hỏi then chốt là liệu mối quan hệ đối tác này có phát triển thành một trục chiến lược thực sự, có khả năng định hình trật tự toàn cầu hay không. Các chuyên gia nhấn mạnh EU – Nhật Bản bổ sung cho nhau một cách hài hòa: EU mạnh trong thiết lập triết lý, quy tắc và tiêu chuẩn, Nhật Bản có thế mạnh trong ứng biến linh hoạt với thực tiễn.
Bằng việc kết hợp sức mạnh kinh tế, công nghệ và quy chuẩn, EU và Nhật Bản đang tạo ra một “trung tâm quyền lực” thứ ba, cho phép theo đuổi quyền tự chủ chiến lược, không bằng cách cô lập mà bằng đa dạng hóa quan hệ đối tác và tạo sự phụ thuộc lẫn nhau với các đối tác đáng tin cậy.
Hội nghị thượng đỉnh EU – Nhật Bản lần thứ 30 tại Tokyo đã củng cố quan điểm rằng hợp tác chiến lược dựa trên giá trị chung, kết hợp kinh tế – an ninh – môi trường, là chìa khóa để xây dựng trục liên minh vững chắc trong thế kỷ 21, hướng tới một trật tự toàn cầu ổn định, minh bạch và dựa trên luật lệ.
NH (tổng hợp)
