Mỗi độ thu sang, những cánh rừng cây dẻ ở phường Nguyễn Trãi (Hải Phòng) lại rộn ràng người đi nhặt hạt. Mùa dẻ mang thêm thu nhập cho người dân.
Khoảng tháng 9 âm lịch, khi những chùm quả dẻ bắt đầu chín, rừng núi khu vực Chí Linh bước vào mùa thu hoạch. Sau những ngày nắng hanh, chỉ cần một trận mưa hoặc đợt gió lớn, nhiều quả dẻ rụng xuống lớp lá khô dưới gốc cây. Người dân lại mang theo rổ, bao tải, men theo những lối mòn, tìm vào rừng nhặt hạt.
Rừng dẻ ở Hải Phòng tập trung chủ yếu tại phường Nguyễn Trãi, với diện tích hơn 1.200 ha. Những địa điểm như Hố Đình, Hố Cua, Đồng Châu, Bãi Thảo, Hố Sếu, Hố Giải từ lâu đã quen thuộc với người dân mỗi khi mùa dẻ đến.
Buổi sáng, khi nắng bắt đầu xuyên qua những tán cây, các lối đi trong rừng đã có người qua. Tiếng bước chân giẫm lên cành khô, tiếng gọi nhau giữa những gốc cây hòa cùng âm thanh của núi rừng.
Người đi rừng thường chuẩn bị quần áo dài tay để tránh muỗi, côn trùng, mang theo rổ hoặc túi đựng hạt và một ít thức ăn. Có người vào rừng từ sáng sớm, đến chiều mới trở ra. Những ai quen đường thường tìm đến các gốc dẻ có nhiều quả rụng, kiên nhẫn nhặt từng hạt trong lớp lá khô.
Nhiều khu vực có địa hình dốc, đường đi khó khăn. Quả dẻ lại nằm lẫn trong lá cây, có hạt còn nguyên lớp vỏ gai nên người nhặt phải quan sát kỹ, lựa từng hạt. Sau nhiều giờ cúi người, đi lại trên sườn đồi, đôi tay và lưng đều thấm mệt.
Mùa dẻ kéo dài hơn một tháng, trùng thời điểm nông nhàn nên người già, phụ nữ và cả trẻ nhỏ đều có thể vào rừng nhặt hạt dẻ. Với người dân địa phương, đây cũng là dịp kiếm thêm thu nhập.
Từ sáng sớm, bà Nguyễn Thị Hà tạm gác công việc trồng hành, tưới rau để vào rừng nhặt dẻ. Bà chọn một gốc cây có nhiều hạt tương đối lớn, cặm cụi gom từng hạt rồi sàng sơ trước khi cho vào bao đeo bên mình. Mỗi khi đầy rổ, bà lại làm sạch, đổ hạt vào bao và tiếp tục tìm kiếm.
Với những người đã gắn bó lâu năm với mùa dẻ, việc vào rừng gần như trở thành thói quen. Bà Phạm Thị Thịnh cho biết đã đi nhặt hạt dẻ từ khi còn trẻ. Đến nay, dù tuổi cao, mắt không còn tinh như trước, bà vẫn tranh thủ vào rừng mỗi mùa quả chín.
Bà Thịnh chia sẻ, người nhặt nhanh có thể thu được khoảng 30 kg hạt mỗi ngày, trong khi bà thường nhặt được 11 - 12 kg. Người dân thường trở ra khỏi rừng vào khoảng 16 giờ. Khi hạt dẻ được mang về nhà, thương lái sẽ đến thu mua. Giá bán thay đổi theo từng thời điểm và chất lượng hạt. Có năm được mùa, sau khi kết thúc vụ, một số người có thể thu về 20 - 30 triệu đồng.
Năm nay, theo thông tin từ người dân, giá hạt dẻ dao động khoảng 30.000 - 40.000 đồng/kg. Mức thu nhập mỗi ngày tùy thuộc vào số hạt nhặt được, thời tiết và giá thu mua. Với những người tranh thủ làm thêm trong thời gian nông nhàn, khoản tiền này giúp trang trải một phần chi phí sinh hoạt.
Chị Triệu Thị Liên, người dân Tổ dân phố Hoàng Hoa Thám cho biết, sau bão Yagi, nhiều cây dẻ bị đổ, sản lượng hạt giảm so với trước. Sự thay đổi của thời tiết khiến mùa thu hoạch không phải năm nào cũng thuận lợi.
Sau khi nhặt về, hạt dẻ được sàng sảy để loại bỏ vỏ gai, lá khô và những hạt hỏng. Một cách đơn giản để chọn hạt là thả vào nước, hạt hỏng thường nổi lên trên. Phần hạt tốt được giữ lại để bán hoặc chế biến thành món ăn.
Hạt dẻ rừng Chí Linh có kích thước không lớn nhưng được người dân ưa chuộng bởi vị bùi, thơm. Khi rang, người ta thường cho thêm một ít nước, rang đến khi nước cạn rồi tiếp tục đảo cho hạt chín. Hạt dẻ nóng, mềm, có vị ngậy là món quà quen thuộc của mùa Thu vùng đồi núi.
Dưới tán cây dẻ, một số hộ dân còn phát triển chăn nuôi gà đồi, góp phần tạo nên sản phẩm đặc trưng của địa phương. Hoa dẻ còn thu hút ong, tạo điều kiện cho người dân nuôi ong lấy mật. Nhờ đó, cánh rừng đem lại nhiều nguồn sinh kế khác nhau, giúp người dân tận dụng lợi thế tự nhiên để phát triển kinh tế.
Có thời gian, người dân vùng đồi núi Chí Linh từng chặt cây dẻ lấy củi bán, phá rừng để trồng vải với hy vọng đổi đời. Thế nhưng, cuộc sống không khá lên, nhiều khu rừng dần trở nên trơ trọi. Nhận ra giá trị của cây dẻ, khoảng năm 2002 - 2007, người dân bắt đầu chung sức khôi phục những cánh rừng đang suy kiệt. Từ những gốc cây còn sót lại, rừng dẻ dần hồi sinh, xanh tốt trở lại. Khi hạt dẻ mang lại nguồn thu nhập thiết thực, người dân càng trân trọng và có ý thức gìn giữ những cánh rừng gắn bó với cuộc sống của mình.
Nhiều gốc dẻ lớn, tán rộng, có tuổi đời hàng chục năm, thậm chí hàng trăm năm, vẫn đứng vững trên những triền đồi. Dù là rừng tái sinh, nhiều cây cao hơn 10 m, đường kính thân 30 - 40 cm. Bộ rễ bám sâu vào đất, đá, giữ đất và tạo bóng mát cho cả khu rừng.
Bà Vi Thị Huệ, Trưởng Ban công tác mặt trận Tổ dân phố Hoàng Hoa Thám cho biết, với những khu rừng tự nhiên, Tổ dân phố có trách nhiệm quản lý, ngăn chặn việc chặt cây, phá rừng. Vào mùa dẻ, người dân vào nhặt hạt. Việc khai thác sản vật tự nhiên này tạo điều kiện để nhiều người có thêm thu nhập, đồng thời giúp họ thêm gắn bó với rừng.
Khi hạt dẻ mang lại lợi ích, người dân có thêm động lực gìn giữ những gốc cây lâu năm. Trong lúc nhặt hạt, nhiều người cũng chú ý thu gom cành, lá khô để hạn chế nguy cơ cháy rừng.
Để nguồn lợi từ rừng dẻ được duy trì lâu dài, việc khai thác cần đi đôi với bảo vệ. Công tác quản lý cũng cần tính đến việc phòng cháy, bảo vệ cây lâu năm và khai thác hạt theo hướng không làm tổn hại đến rừng.
Khi cây rừng còn được bảo vệ, mùa dẻ vẫn tiếp tục trở lại, đem theo nguồn lợi tự nhiên và sự gắn bó bền chặt giữa con người với núi rừng.
PHƯƠNG LINH
.jpg "Những rừng dẻ ở Hải Phòng")
