Ấn tượng với “Thân phận nàng Kiều”
“Thân phận nàng Kiều” thể hiện được ý nghĩa lớn của tác phẩm bằng ngôn ngữ múa rối đặc trưng.
Tối 27-10, trước giờ biểu diễn, khán phòng Nhà hát thành phố chật như nêm. Người xem đón đợi, mong ngóng vở diễn “Thân phận nàng Kiều” ra mắt. Là người yêu thích tác phẩm Truyện Kiều, chị Nguyễn Ánh Nguyệt, 42 tuổi, ở phố Nguyễn Khuyến (quận Ngô Quyền) vui vẻ cho biết: “Tôi thuộc nằm lòng 3.254 câu Kiều nên rất muốn thưởng thức tác phẩm được quảng bá là “nghệ thuật đỉnh cao”, vừa đoạt huy chương vàng tại Liên hoan Sân khấu quốc tế thử nghiệm năm 2019 tại Hà Nội”.
Diễn ra trong thời gian gần 2 giờ đồng hồ, vở kịch rối “Thân phận nàng Kiều” do các nghệ sĩ Nhà hát Múa rối ViệtNambiểu diễn gây ấn tượng sâu sắc với người xem. Lần đầu, nhân vật nàng Kiều từ thơ nôm lục bát của đại thi hào Nguyễn Du được đạo diễn, NSND Nguyễn Tiến Dũng, Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam “giải mã” bằng ngôn ngữ rối cạn (rối và người cùng diễn trên sân khấu). Cụ thể, từ kịch bản chuyển thể của NSƯT Lê Chức, NSND Nguyễn Tiến Dũng biên tập và dàn dựng theo ngôn ngữ dàn cảnh của múa rối: không theo thứ tự thời gian của Truyện Kiều, chỉ chọn vài biến cố thăng trầm trong cuộc đời Thúy Kiều để dựng tác phẩm.
Theo đánh giá của người xem, kịch bản vở diễn được chăm chút với những lời thoại ý nghĩa, thiết kế sân khấu đơn giản mà đẹp, sang trọng; âm thanh, âm nhạc, ánh sáng hài hòa khiến người xem thích thú với nhiều cảm xúc, có đủ màu bi lẫn hài. Nhân vật Kiều gieo biểu cảm đến người xem với chiều sâu tâm lý đa đoan, phức tạp, nhất là những cảnh xuất hiện một mình trên sân khấu với cây đàn tỳ bà.
NSƯT Lê Chức, tác giả kịch bản chuyển thể cũng là người phối hợp chặt chẽ với đạo diễn, NSND Nguyễn Tiến Dũng trong suốt quá trình dàn dựng vở diễn. Ông nhận xét: các con rối qua tạo hình của họa sĩ Lê Đình Nguyên định hình từng tính cách nhân vật từ đầu đến cuối vở và sự phát triển tính cách nhân vật rối hoàn toàn đi theo chuyển động thân thể và tiếng nói của người diễn viên nấp sau con rối, tạo nên sự thú vị, khác biệt.
Những gợi ý hay trong sáng tạo nghệ thuật
Buổi biểu diễn “Thân phận nàng Kiều” của các nghệ sĩ Nhà hát Múa rối ViệtNamcuốn hút cả các nghệ sĩ sân khấu của Hải Phòng. NSƯT Trần Tường, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu Hải Phòng nhận xét: “Cái tài và tầm của NSND Nguyễn Tiến Dũng và NSƯT Lê Chức là dàn dựng thành công tác phẩm văn học kinh điển thành tác phẩm nghệ thuật, thể hiện trọn vẹn được những giá trị tư tưởng, nghệ thuật lớn. Mặc dù chỉ lựa chọn vài biến cố cao trào trong cuộc đời Thúy Kiều, nhưng tác phẩm mang tính khái quát lớn về thân phận, số phận, định mệnh của con người đầy tính triết học phương Đông. Hơn nữa, tác phẩm cũng đề cao tính thiện, tinh thần Phật giáo. Tôi tự hào về Lê Chức, người con của Hải Phòng có đóng góp cho tác phẩm lớn này. Việc anh đưa vở diễn này về Hải Phòng là cơ hội để các nghệ sĩ sân khấu thành phố học hỏi những thử nghiệm mới mẻ để làm đặc sắc, mới lạ vở diễn”.
“Mới, lạ” mà NSƯT Trần Tường nhắc tới chính là bằng ngôn ngữ múa rối, tưởng chừng xa cách và bị giới hạn so với nghệ thuật ngôn từ, nhưng NSND Nguyễn Tiến Dũng khéo léo, tinh tế và thành công khi phá bỏ giới hạn đó để kể câu chuyện về nàng Kiều đầy sáng tạo. Ngoài nhân vật nàng Kiều, vở diễn thành công khi thể hiện thử nghiệm nhân vật mang tính chất ước lệ, tượng trưng. Đó là nhân vật “thằng bán tơ”- được hư cấu so với nguyên bản, muốn làm người mà không được công nhận nên chỉ có khuôn mặt mà không có thân hình; hay Sở Khanh với hai khuôn mặt; Thúc Sinh phải đeo gông vào cổ; Tú Bà với hình ảnh đôi môi đỏ chót; vãi Giác Duyên với khuôn mặt đóa hoa sen hay hình ảnh “đàn chim lợn” đại diện cho dư luận xã hội... Ngay cả cách đạo diễn sử dụng, xử lý các tấm vải lụa trên sân khấu để thể hiện sự rối ren của xã hội lúc bấy giờ hay thể hiện sóng nước của con sông Tiền Đường cũng đầy ẩn ý. Say sưa theo dõi suốt từ đầu đến cuối vở diễn, nghệ sĩ Hải Phượng, diễn viên Đoàn Nghệ thuật Múa rối Hải Phòng khâm phục sức lao động, sáng tạo nghệ thuật và khả năng truyền cảm hứng tuyệt vời của các nghệ sĩ, diễn viên Nhà hát Múa rối Việt Nam. Chị cho biết: “Tôi khâm phục đặc biệt với hai nghệ sĩ Lan Hương và Thu Hương đảm nhận điều khiển cùng lúc con rối sắm vai nàng Kiều. Với Đoàn Nghệ thuật Múa rối Hải Phòng, hai nghệ sĩ cũng từng biểu diễn chung vai diễn “Cô đôi Thượng Ngàn” nhưng chỉ là các động tác múa hát, còn hai nghệ sĩ khi đảm nhận nhân vật Thúy Kiều, họ phải diễn tả sâu sắc nội tâm nhân vật với những động tác run người hay cúi mặt...”.
Đây có thể là những gợi ý tốt với các đoàn nghệ thuật trong dàn dựng và sáng tạo nhân vật, nhất là khi sân khấu Hải Phòng yếu về tính sáng tạo, ít đổi mới về kịch mục, trang trí sân khấu.
Bài và ảnh: Đông Hải
