Sau một năm đại trùng tu, Di tích quốc gia đặc biệt chùa Giám (xã Cẩm Giang, Hải Phòng) đã hoàn tất các điều kiện cần thiết, sẵn sàng cho mùa lễ hội truyền thống năm 2026.
Chùa Giám, tên chữ là Nghiêm Quang tự, tọa lạc tại thôn 2, xã Cẩm Giang, là một trong những công trình kiến trúc văn hóa, lịch sử tiêu biểu của thành phố Hải Phòng. Không chỉ là chốn thờ Phật, chùa còn là nơi phụng thờ, tri ân đại danh y, thiền sư Tuệ Tĩnh, người được tôn vinh là “ông Tổ thuốc Nam”.
Theo tư liệu lịch sử, chùa được khởi dựng từ thời Lý trên vùng đất phía đông huyện Cẩm Giàng (trước đây), bên hữu ngạn sông Thái Bình. Đây chính là nơi danh y Tuệ Tĩnh từng tu hành, học tập và dành trọn tâm huyết nghiên cứu y học. Từ những cỏ cây, dược liệu bản địa, ông đã sáng tạo nên nhiều bài thuốc quý, xây dựng tư tưởng “Nam dược trị Nam nhân” - một triết lý y học mang đậm tinh thần tự chủ dân tộc.
Danh y Tuệ Tĩnh là biểu tượng của trí tuệ và y đức. Sinh năm 1330, mồ côi từ nhỏ, ông được nuôi dạy trong chùa Giám. Đỗ Hoàng giáp nhưng không ra làm quan, ông chọn con đường nghiên cứu, chữa bệnh cứu người. Ông lập y xá tại chùa, chữa trị cho dân, góp phần đẩy lùi nhiều dịch bệnh. Những tác phẩm như “Nam dược thần hiệu”, “Hồng nghĩa giác tư y thư” không chỉ có giá trị học thuật mà còn đặt nền móng cho nền y học cổ truyền Việt Nam.
Trải qua nhiều lần trùng tu, đặc biệt vào cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII, chùa Giám được xây dựng quy mô, bố cục dọc gồm tam quan, tiền đường, thiêu hương, tam bảo, nhà Phẩm và khu nhà Tổ, tạo nên không gian thờ tự khép kín, trang nghiêm.
Điểm nhấn đặc biệt của chùa là tòa Cửu phẩm Liên Hoa - một kiệt tác kiến trúc - điêu khắc bằng gỗ có từ thế kỷ XVII, được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2015. Công trình không chỉ mang giá trị nghệ thuật độc đáo mà còn thể hiện triết lý Phật giáo sâu sắc.
.jpg)
Năm 1974, chùa Giám được xếp hạng Di tích quốc gia; đến năm 2017, được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Đáng chú ý, cũng trong năm 1974, với hơn 7.000 ngày công, người dân địa phương đã di chuyển toàn bộ ngôi chùa từ ngoài đê sông Thái Bình về vị trí hiện nay. Sau nửa thế kỷ, năm 2024, chùa tiếp tục được hạ giải để đại trùng tu nhằm bảo tồn bền vững giá trị kiến trúc và lịch sử…
Ông Phạm Đức Lưu, người dân thôn 3, xã Cẩm Giang chia sẻ: sau gần 2 năm trùng tu và không tổ chức lễ hội, đến nay chùa Giám đã được tôn tạo khang trang, cảnh quan sạch đẹp hơn trước. “Người dân chúng tôi rất phấn khởi khi di tích được gìn giữ tốt và lễ hội năm nay được tổ chức trở lại, vừa là dịp sinh hoạt văn hóa, vừa thể hiện lòng tri ân với tiền nhân”, ông nói.
Theo kế hoạch, lễ hội truyền thống chùa Giám năm 2026 diễn ra từ ngày 31/3 đến 2/4 (tức 13 - 16/2 âm lịch), nằm trong chuỗi lễ hội Chùa Giám - Đền Xưa - Văn Miếu Mao Điền. Đây là năm đầu tiên lễ hội được tổ chức trở lại sau thời gian đại trùng tu nên công tác chuẩn bị được triển khai sớm, bài bản.
Lễ hội bao gồm các nghi lễ truyền thống như lễ cáo yết, lễ rước nước, lễ mộc dục, lễ tế khai hội, lễ Liên hoa hội thượng, lễ tế tạ…, cùng nhiều hoạt động văn hóa - thể thao phong phú. Trong đó, lễ khai hội và tưởng niệm 626 năm ngày viên tịch của thiền sư Tuệ Tĩnh là điểm nhấn quan trọng.
Ông Lê Duy Mạnh, Phó Trưởng ban Ban Quản lý Di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc, Trưởng Ban tổ chức Lễ hội truyền thống chùa Giám năm 2026 cho biết, lễ hội năm nay hướng tới việc lan tỏa sâu rộng giá trị di sản văn hóa của vùng đất Cẩm Giang tới nhân dân và du khách thập phương. Những nghi lễ đặc sắc như rước nước không chỉ mang ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió hòa mà còn nhắc nhớ cộng đồng về nguồn cội ven sông Thái Bình - nơi gắn với lịch sử hình thành của chùa.
Đặc biệt, nghi lễ rước bát hương thiền sư Tuệ Tĩnh ra bến Giám tái hiện ký ức về quãng đời tu tập, hành y của ông tại chùa Giám - nơi từng được ông gây dựng thành y xá chữa bệnh cứu người. Đây cũng là cách để hậu thế tri ân và tiếp nối tinh thần y đức mà ông để lại.
Lễ tưởng niệm 626 năm ngày mất của thiền sư không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là hoạt động quan trọng trong lộ trình xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO vinh danh Tuệ Tĩnh là danh nhân văn hóa thế giới giai đoạn 2026 - 2030. Các nghi lễ như rước nước, tưởng niệm, Liên hoa hội thượng đều chứa đựng những giá trị tinh hoa của văn hóa Phật giáo và truyền thống địa phương, góp phần giáo dục lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý thức gìn giữ di sản.
Cùng với đó, lễ hội còn gắn với việc quảng bá sản phẩm OCOP, sản phẩm văn hóa - du lịch tiêu biểu của địa phương; kết nối các điểm di tích như Văn miếu Mao Điền, đền Bia, đền Xưa và quần thể Côn Sơn - Kiếp Bạc, hình thành không gian văn hóa - du lịch liên hoàn.
Đến thời điểm này, Ban Quản lý Di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương cơ bản hoàn tất công tác tổ chức. Lực lượng tham gia các nghi lễ, đặc biệt đoàn rước nước với khoảng 200 người, đã được huy động, tập luyện kỹ lưỡng. Khu vực bến sông phục vụ nghi lễ rước nước cũng được chỉnh trang bảo đảm an toàn, trang nghiêm. Bên cạnh đó, công tác lễ tân, hậu cần, an ninh trật tự, vệ sinh môi trường cũng được chuẩn bị chu đáo, bảo đảm lễ hội diễn ra an toàn, văn minh, đúng với giá trị của một di tích quốc gia đặc biệt.
Sự trở lại của lễ hội chùa Giám còn là bước tiếp nối trong hành trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Từ một ngôi chùa cổ gắn với vị “Thánh thuốc Nam”, chùa Giám hôm nay tiếp tục lan tỏa những giá trị bền vững của văn hóa, lịch sử và tinh thần dân tộc.
HẢI HẬU - ĐỖ HIỀN
