Vụ sụp đổ sông băng tại khu vực biên giới Trung Quốc - Nepal đã kéo theo lượng lớn băng, đất đá và nước, gây lũ quét, sạt lở và thiệt hại nghiêm trọng.
Sáng 26/8, Ziha Yitie, hướng dẫn viên du lịch 26 tuổi, cùng nhóm du khách leo núi lên một đài quan sát ở Tây Tạng. Từ đây, họ có thể nhìn thấy sông băng Tsangbu Ri ở phía Nepal, bên kia biên giới.
Khi sương mù tan, nhóm du khách dùng điện thoại ghi hình. Không lâu sau, những tiếng động trầm liên tiếp vang lên. Ban đầu, họ tưởng đó là tiếng sấm. Tuy nhiên, ngay sau 10h50, một tiếng nổ lớn bất ngờ vọng khắp thung lũng.
Trong những phút tiếp theo, băng và đá liên tục đổ xuống, khiến cả thung lũng rung chuyển. Hình ảnh sau sự cố cho thấy một phần lớn sông băng và khối đá trên núi đã biến mất, trong khi bụi băng, đất đá nhanh chóng che kín tầm nhìn.
Phân tích ban đầu cho thấy một phần sông băng ở độ cao khoảng 5.200 m đã sụp xuống, rơi khoảng 1.200 m trước khi va vào đáy thung lũng. Khối băng có diện tích khoảng 0,2 km² được cho là đã tách khỏi sườn núi.
Lực va chạm có thể khiến một phần băng tan nhanh, cuốn theo lượng lớn đất đá, tạo thành dòng bùn đá đặc đổ vào hệ thống sông phía dưới.
Theo Trung tâm Quốc tế về Phát triển núi tích hợp, mực nước sông Trishuli, còn gọi là Bhotekoshi, có thời điểm tăng tới 9 m chỉ trong khoảng 30 phút. Dòng lũ quét qua khu dân cư, đường sá, cầu và công trình thủy điện ở Nepal. Phía Trung Quốc cũng xảy ra sạt lở bùn đá gần Gyirong, cửa khẩu nối Tây Tạng với Nepal.
Ban đầu, các báo cáo tại Nepal cho rằng một trận động đất khoảng 4,4 độ có thể đã kích hoạt vụ sạt lở. Tuy nhiên, Cơ quan Khảo sát địa chất Mỹ sau đó kết luận không xảy ra động đất.
Theo cơ quan này, tín hiệu địa chấn được ghi nhận thực chất do băng, đá sụp đổ và dòng vật chất di chuyển xuống núi tạo ra, với mức rung chấn tương đương khoảng 5,2 độ. Các nhà khoa học cũng cho rằng một phần sườn núi có thể đã sụp xuống cùng sông băng, làm tăng lượng đất đá đổ vào thung lũng.
Thảm họa nhanh chóng lan rộng tại khu vực biên giới. Các khu vực Rasuwa, Nuwakot và Dhading của Nepal chịu ảnh hưởng nặng nề, với nhà cửa, đường sá, cầu, phương tiện và công trình thủy điện bị cuốn trôi hoặc vùi trong bùn.
Hoạt động cứu hộ gặp nhiều khó khăn do địa hình hiểm trở, đường sá bị phá hủy và thời tiết diễn biến phức tạp. Một nguy cơ khác là các hồ nước tạm thời hình thành do đất đá chặn dòng sông. Nếu những “đập” tự nhiên này bị phá vỡ, một đợt lũ thứ hai có thể xảy ra.
Giới chuyên gia thận trọng khi quy toàn bộ thảm họa cho biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, mối liên hệ giữa nhiệt độ tăng với sự suy thoái của sông băng và tầng đất đóng băng vĩnh cửu đã được xác lập khá rõ.
Nhà địa chất học Dan Shugar tại Đại học Calgary, Canada, nhận định đây là một trong những hệ quả được dự báo khi khí hậu thay đổi.
Theo nghiên cứu của Trung tâm Quốc tế về Phát triển núi tích hợp, tốc độ mất băng tại các sông băng ở khu vực Hindu Kush - Himalaya đã tăng gấp đôi kể từ năm 2000. Một đánh giá công bố năm 2023 cũng cho thấy tốc độ biến mất của các sông băng trong khu vực giai đoạn 2011-2020 nhanh hơn 65% so với thập niên trước.
Trên toàn cầu, khoảng một nửa trong số hơn 200.000 sông băng trên núi được dự báo có thể biến mất vào cuối thế kỷ này, ngay cả khi các mục tiêu khí hậu đầy tham vọng được thực hiện.
Nhà khoa học khí hậu Ella Gilbert thuộc Cơ quan Khảo sát Nam Cực, Anh, cho biết khi sông băng thu nhỏ, chúng có thể trở nên mất ổn định và xảy ra sụp đổ đột ngột.
Nguy cơ cũng đến từ tầng đất đóng băng vĩnh cửu. Khi nhiệt độ tăng, băng tan và tầng đất này suy thoái, những khối núi lớn có thể mất ổn định.
Các hồ băng cũng là mối nguy đáng kể. Nước tan từ sông băng có thể tích tụ phía sau những đập tự nhiên bằng băng hoặc đất đá. Khi các đập này vỡ, lượng lớn nước và đất đá có thể đổ xuống hạ lưu trong thời gian ngắn.
Mưa cực đoan cũng làm gia tăng rủi ro khi lượng mưa tại vùng núi ngày càng rơi xuống dưới dạng mưa thay vì tuyết, làm tăng nguy cơ lở đất và xói mòn.
Những hiểm họa này không chỉ xuất hiện tại Himalaya mà còn có thể xảy ra ở các vùng núi cao có sông băng và tầng đất đóng băng vĩnh cửu, từ dãy Alps đến Andes và Alaska.
Trong bối cảnh rủi ro gia tăng, các hệ thống cảnh báo sớm ngày càng quan trọng. Giáo sư Hannah Cloke thuộc Đại học Reading, Anh, cho rằng hệ thống cảnh báo của Nepal có thể đã cứu sống nhiều người ở vùng hạ lưu. Tuy nhiên, tại vùng núi cao, thời gian từ khi xảy ra sự cố đến lúc dòng lũ ập xuống thường rất ngắn.
Các hệ thống vệ tinh mới được kỳ vọng hỗ trợ giám sát những biến động bất thường. Khi sông băng thu hẹp, tầng đất đóng băng vĩnh cửu suy yếu và các hồ băng tiếp tục hình thành, khả năng theo dõi và cảnh báo sớm sẽ ngày càng quan trọng đối với cộng đồng sống dưới các vùng núi cao.
Đến ngày 28/8, theo cập nhật của The Guardian, khoảng 2.478 người được báo cáo mất tích tại Nepal và Tây Tạng, trong khi ít nhất 586 người được xác nhận thiệt mạng.
Tại Tây Tạng, Trung Quốc báo cáo 558 người mất tích sau vụ sạt lở gần Gyirong, trong đó có 260 người nước ngoài; 3 người được xác nhận tử vong tại thời điểm báo cáo.
Việt Nam có 1 công dân mất tích trong thảm họa. Đại sứ quán Việt Nam tại Ấn Độ kiêm nhiệm Nepal và Bhutan đang phối hợp với Hội Người Việt Nam tại Nepal cùng Lãnh sự Danh dự Việt Nam tại Nepal để tìm hiểu, xác minh thông tin.
