Công trình Thủy điện Cát Bà – tranh bột màu, 1975.
(HPĐT)- Kỷ niệm 75 năm Cách mạng tháng 8 và Quốc khánh 2-9, Triển lãm “Phác thảo mẫu Quốc huy Việt Nam” của họa sĩ Bùi Trang Chước được tổ chức tại Bảo tàng Mỹ thuật quốc gia. Sự nhiệt tâm, tỷ mẩn, trách nhiệm của Trung tâm lưu trữ quốc gia 3 cùng nỗ lực bền bỉ, lạc quan của gia đình họa sĩ giúp công chúng hôm nay thêm một lần tỏ tường quá trình lên ý tưởng, sáng tạo, thiết kế, hoàn thiện mẫu vẽ được chọn làm Quốc huy của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, cũng như thấu hiểu thêm về những cống hiến to lớn của người hiền lặng lẽ Bùi Trang Chước…
Con đường nhỏ chưa đầy 500 m nối ngã ba phố Phú Xá tới ngã ba cắt phố Phú Gia, phường Phú Thượng, quận Tây Hồ, Hà Nội, nơi cậu bé Nguyễn Văn Chước chào đời năm 1915, từ tháng 4 - 2019 nay được treo biển tên Bùi Trang Chước. Sau những khuất lấp thời gian, lớp bụi mờ phủ lên gia tài nghệ thuật được lau sạch, để rờ rỡ hiện ra đầy đặn những đóng góp của một bậc tài danh nhiều vất vả, lận đận.
Theo học Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương khóa 1936-1941, vốn có thiên hướng đồ họa, ngay từ năm 1942, Bùi Trang Chước đã vẽ tem bưu chính, và trở thành người Việt Nam đầu tiên làm công việc này ở Đông Dương. Cách mạng Tháng Tám thành công, hòa vào dòng người hừng hực khí thế là con dân của một đất nước độc lập, Bùi Trang Chước bắt đầu công việc vẽ tem thư và tiền cho Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Năm 1951 - 1953, ông tiếp tục vẽ giấy bạc ở nhà in ngân hàng. Năm 1953, Bùi Trang Chước được biệt phái sang đảm nhiệm trọng trách sáng tạo các mẫu bằng khen, huân huy chương... Lúc này ông tham gia cuộc thi sáng tác mẫu Quốc huy do Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phát động.
Người con gái áp út của ông, Bùi Minh Thủy (Nguyễn Thị Minh Thủy) - một trong những cá nhân kiên trì, vất vả suốt hành trình dài lấy lại công bằng cho cha mình - tác giả Quốc huy - hơn một lần chia sẻ: Họa sĩ Bùi Trang Chước thể hiện cả trăm mẫu phác thảo và các bản vẽ ghi lại trọn vẹn quá trình sáng tạo. Cân nhắc kỹ lưỡng, ông chọn 15 bản vẽ thống nhất gửi cấp có thẩm quyền xét duyệt. Sau cùng, 15 mẫu của Bùi Trang Chước là bộ tác phẩm duy nhất được Ban Mỹ thuật - ngành Văn nghệ Trung ương trình Thủ tướng Chính phủ lựa chọn. Nhưng khoảng thời gian tiếp đó, ông lại bí mật sang Trung Quốc làm nhiệm vụ đặc biệt, vẽ và in tiền theo lệnh Chính phủ, nên không trực tiếp chỉnh sửa, hoàn thiện mẫu Quốc huy do ông sáng tác, mà phần việc này thuộc về họa sĩ Trần Văn Cẩn. Những lầm lẫn đáng tiếc cũng xuất phát từ đây, khiến nhiều năm ròng, cái tên Bùi Trang Chước chưa được xướng lên như lẽ ra phải thuộc về.
Rất may, họa sĩ Bùi Trang Chước là người chỉnh chu, cẩn thận, chuẩn mực trong lưu trữ tư liệu và gia đình ông dụng công bảo quản giữ gìn, nên sau này, kể từ đầu những năm 2000, học trò, đồng nghiệp, con cái cùng các chứng nhân lịch sử có điều kiện lên tiếng, lật lại vấn đề: Ai là tác giả đích thực của Quốc huy. Một hội đồng khoa học được thành lập, nghiên cứu, khảo sát, đưa ra các dẫn chứng không thể phản bác, rồi tổng kết, đánh giá. Và đến năm 2004, Thủ tướng Phan Văn Khải kết luận: Họa sĩ Bùi Trang Chước là tác giả đầu tiên của Quốc huy, họa sĩ Trần Văn Cẩn là người chỉnh sửa, hoàn thiện theo ý kiến chỉ đạo của lãnh đạo để trình Quốc hội phê duyệt…
Càng ngày, dấu ấn và tầm vóc của họa sĩ Bùi Trang Chước càng được ghi nhận đúng vị thế hơn. Là tác giả Quốc huy, Bùi Trang Chước còn là tác giả nhiều mẫu huân, huy chương, bằng khen, bảng vàng danh dự, bảng gia đình vẻ vang, các mẫu tem thư, giấy bạc… đã và đang được sử dụng. Không những thế, gia tài để lại của ông gồm nhiều tác phẩm bột màu, màu nước và sơn khắc ấn tượng. Cuối năm 2019, nhà đấu giá Chọn đã gõ búa thành công bức tranh bột màu “Thủy điện Thác Bà” với giá hơn 700 triệu đồng mà Bùi Trang Chước sáng tác từ năm 1975. Tranh vẽ của ông chắt lọc sự tinh tế, ôn hòa, tình cảm, giống con người ông, luôn tận tình chu đáo, hết lòng với người, với việc, với đời… Vài thập niên trước, thậm chí cả nửa thế kỷ trước, Bùi Trang Chước đã ứng dụng những kỹ thuật mới vào tranh sơn khắc và cả loạt tranh bột màu khuôn khổ panorama vốn là thường tình với bây giờ nhưng luôn lạ mắt ở thời ông sống.
Những lặng thầm gửi lại của Bùi Trang Chước có bề sâu giá trị nghệ thuật và thực tiễn, mặc dù ông luôn tránh những xung đột ầm ĩ, tránh những tụng ca dặm lời.
Ngày 14-1-1956, Hồ Chủ tịch “Theo Nghị quyết của Quốc hội trong khóa họp thứ 5, tháng 9 - 1955 và sự đồng ý của Hội đồng Chính phủ” ra “Sắc lệnh: Điều 1: Nay ban bố mẫu Quốc huy của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; Điều 2: Mẫu Quốc huy như sau: Hai bó lúa chín uốn cong, màu vàng sẫm, trên nền vàng tươi, tượng trưng cho nông nghiệp. Một bánh xe răng cưa đặt ở giữa hai bó lúa về phía gốc, màu vàng tươi, tượng trưng cho công nghiệp. Một băng đỏ, có chữ Việt Nam dân chủ cộng hòa, màu vàng, quấn bánh xe và hai bó lúa với nhau. Trong lòng là hình Quốc kỳ nền đỏ thắm, sao vàng tươi”…
Ngô Hương Sen - Tranh: Bùi Trang Chước
