Tấm ảnh thờ

Minh họa: Đặng Tiến

Nhà văn Nguyễn Đình Tú

Sau chặng dài xe khách và cuốc xe ôm hơn chục cây số, gần trưa Tuyến mới đến nhà Quân. Hơn hai chục năm nay, năm nào anh cũng cố thu xếp để về đây ít nhất một lần, có lần còn lên đây ở hẳn mấy ngày. Cái xe 512 hồi ấy kể cũng hơi đặc biệt vì có đến ba “tên” người cùng huyện trung du hẻo lánh này. Đó là trưởng xe Trường, pháo thủ Thư và pháo hai Quân. Chỉ “nhõn” lái xe Tuyến là người Thủ đô chính gốc lọt vào. Những ngày đầu về xe Tuyến cũng hơi khó chịu, vì bọn nó cứ bênh nhau chằm chặp, nói thì toàn một thứ thổ âm nặng chình chịch, đã thế lại không thể gọi được đúng tên, cứ “Tuến”, “Tuến” nghe sốt cả ruột. Nhưng rồi qua mấy trận thử lửa ở Đông Hà, Ái Tử lại quý nhau còn hơn cả anh em ruột. Bốn thằng đã gắn bó với nhau suốt ba năm trời và cứ tưởng sẽ cùng nhau đi đến đích cuối cùng, thì đùng một cái pháo hai Quân hy sinh khi chỉ còn cách Sài Gòn gần bốn mươi cây số.

Hết chiến tranh Trường và Thư cùng phục viên một đợt, còn Tuyến trở lại Trường đại học Tổng hợp học nốt chương trình dang dở. Năm 1982, Trường và Thư đưa gia đình Quân vào đem hài cốt Quân về quê. Những lần qua lại thăm hỏi đó, Thư lọt vào mắt xanh của Quế - cô em út Quân và nay đã trở thành người nhà. Vì anh trai của Quân đã ra ở riêng nên hiện nay vợ chồng Thư đang ở với bố mẹ Quân tại ngôi nhà cũ.

Lên đây đã nhiều lần, có lần vào đúng ngày giỗ Quân, cũng có lần ở lỳ hàng tuần, hết ở nhà Thư lại sang nhà Trường. Bố mẹ Quân sau mấy năm suy sụp giờ cũng đã vui lên với đàn cháu đông đúc. Hai cụ quý nhất thằng cu Nam con nhà Thư - Quế vì nó giống bác Quân ngày bé như lột. Tuy nhiên, lần nào lên đây anh cũng thấy có chút áy náy trong lòng vì bức hình Quân trên bàn thờ trông chẳng giống với nó chút nào. Thằng Quân vâm váp, da nâu, mặt vuông chữ điền, người chắc như cái cối đá lỗ, nạp một lúc ba mươi viên đạn pháo chưa biết mệt, được anh thợ vẽ phố huyện biến thành một chàng trai có vẻ gì đó rất thư sinh, ẻo lả, trông na ná một diễn viên điện ảnh. Tuyến biết rằng người buồn nhất chính là mẹ Quân. Anh từng chứng kiến cảnh mẹ Quân ngồi lặng hàng giờ đăm đăm nhìn tấm ảnh thờ như muốn tìm lại hình hài đứa con của mình mà bất lực.

Chuyện rồi cũng đi vào quên lãng nếu không có cái ý định hơi ngông của con bé thứ hai nhà Tuyến. Nó học chuyên ngữ từ hồi lớp sáu, nhưng rất thích vẽ và vẽ cũng tạm được. Nó thích thi vào trường Mỹ thuật công nghiệp, vợ chồng Tuyến đành phải chiều con. Nó muốn đến ôn luyện ở nhà thầy Trí, thầy đã nhận luyện cho đứa nào đứa đó nhất định đỗ. Nhưng thầy khó tính lắm, mỗi lớp chỉ nhận vài đứa, mà phải trực tiếp kiểm tra trình độ rồi mới nhận. Tuyến đành tìm đến nhà thầy Trí để xin học cho con.

Ngôi nhà thầy ở sâu trong ngõ, khoảng sân rộng trước nhà chật ních xe đạp, xe máy của học sinh đến học thêm. Vừa bước vào phòng khách, Tuyến đã thấy hoa cả mắt vì tranh: tranh treo trên tường, tranh xếp dưới đất, cái thì sơn dầu thô ráp, cái thì sơn mài quý phái… cứ ngồn ngộn cả căn phòng. Tuyến hỏi cô bé giúp việc rồi nhẹ nhàng bước lên tầng bốn. Vừa nhô đầu lên hết cầu thang anh chợt khựng lại. Đập vào mắt anh là một tấm võng dù giăng giữa hai thân cây khô trồi lên từ một đống đất đá, một chiếc ba lô cóc cành, một cái cặp vẽ để gọn gàng dưới đầu võng, một cái mũ tai bèo, một đôi dép đúc đặt ngay ngắn dưới võng, một cái xanh-tuya-rông cùng lủng củng những bi đông, dao găm... treo toòng teng trên chạc cây, tất cả đều nhuốm đỏ bụi đường. Tuyến gai gai người như sống lại cái thuở xa xưa ở đâu đó giữa Trường Sơn.

Đứng lặng một hồi rồi Tuyến đẩy cửa ra sân thượng. Ở một góc sân, dưới bóng cây ngũ gia bì là một khuôn mặt khắc khổ bị che lấp bởi mái tóc dài và bộ râu rậm rì. Thấy động, chủ nhà cũng chẳng thèm ngẩng mặt lên, chỉ buông một câu trống không:

- Gì đấy?

Tuyến khẽ hỏi:

- Xin lỗi! Có phải anh Trí giảng viên Đại học Mỹ thuật công nghiệp không ạ?

- Phải! Cái gì đấy?- Vẫn cộc lốc và trống không nhưng đã hơi ngẩng mặt lên.

Tuyến mềm mỏng trình bày nguyện vọng của mình. Sau khi im lặng lắng nghe lời của Tuyến xong, anh ta buông một câu cộc lốc:

- Biết rồi! Nhưng tôi không nhận được!

Tuyến năn nỉ:

- Anh cố gắng giúp cho! Cháu nó thiết tha lắm mà tôi thấy nó cũng có năng khiếu về hội hoạ anh ạ.

Anh ta sẵng giọng:

- Đã bảo không nhận là không nhận. Anh có nói nữa cũng thế thôi!

Không mấy khi bị từ chối một cách bất nhã như vậy, Tuyến khó chịu lắm, nhưng cố tỏ ra thân thiện:

- Anh Trí có vườn cây cảnh đẹp quá nhỉ!

- Đẹp gì mà đẹp! Đây có phải cây cảnh đâu! - Anh ta lại sẵng giọng.

Thế là lại bế tắc rồi. Tuyến thử lại lần nữa:

- Không, ý tôi nói là độc đáo thì đúng hơn. Tôi vẫn thường la cà chợ Bưởi mà đâu có thấy những cây này. Hình như đây toàn cây dại trên rừng thì phải? Ít nhất tôi cũng biết đây là cây me dại, quả nó cũng ngon ra phết, còn đây là cây màng tang, lá đâu chả thấy chỉ thấy gai, còn cây này - Anh chỉ vào cái cây cạnh chỗ thầy Trí ngồi - bọn tôi vẫn gọi nó là cây “ngủ li bì”.

Cái đầu rậm rì râu tóc ngẩng lên, đôi mắt nhìn lướt qua mặt Tuyến một thoáng rồi giọng có vẻ dịu hơn:

- Ông có vẻ cũng hiểu biết về rừng gớm nhỉ! Lính về phải không?

- Vâng! Tôi ở Tổng hợp, đi tháng chín bảy mốt.

- À! Đồng ngũ đấy! B. mấy?

Tuyến khẽ cười:

- Tôi quân của Bộ, lính xe tăng mà.

Lần này thì cái mặt rậm rì râu ngẩng hẳn lên, đôi mắt soi mói đảo qua đảo lại chiếu vào mặt Tuyến như nghiên cứu mẫu vẽ:

- 203 phải không?

- Phải! Nhưng sao ông biết?

- Có đánh Nước Trong không?

- Có, hôm hai bảy tháng tư - Tuyến trả lời như cái máy.

- Xe 512 phải không?

Tuyến choáng người. Sao thằng cha này lại có thể đọc vị tường tận về anh như thế. Nhìn chằm chằm vào bộ mặt của người đối diện, Tuyến chẳng nhận ra được nét gì quen. Đôi mắt vừa nhìn anh soi mói như cũng nhòa đi, lạc thần. Nhớ đến cái ba lô có cái cặp vẽ cành cành đằng sau đặt ở góc nhà, bộ óc Tuyến lóe lên như một tia chớp: chính hắn đã bám dai như đỉa đòi trèo lên xe anh sáng 27 tháng 4 năm 75. Anh chụp mạnh hai vai hắn, miệng lắp bắp:

- Ông... có phải ông... từng là phóng viên báo Quân giải phóng phải không?

Đôi mắt vẫn như người mộng du, hắn không trả lời mà lẩm bẩm:

- Chết rồi mà! Chết tất rồi mà!

Hồi ức vụt hiện về trong đầu Tuyến. Hôm ấy, sau khi đánh chiếm xong Trường Thiết giáp Long Thành, đại đội anh nhận nhiệm vụ tiếp tục tiến công căn cứ Nước Trong. Bốn anh em đang tất bật mỗi người một việc chuẩn bị đi chiến đấu thì hắn mon men đến. Đặt cái ba lô to đoành xuống gốc cây, hắn ngó ngó nghiêng nghiêng, lui lui tiến tiến như đang nghiên cứu cái xe của các anh vậy. Trưởng xe Trường quát: “Đi chỗ khác mà ngó nghiêng để bọn tôi còn làm việc chứ!”. Hắn chẳng tỏ vẻ gì phật ý mà lại toét miệng cười: “Tôi cũng đang làm việc đấy chứ. Tôi ở báo Quân giải phóng”. Quả thật, trong cái mớ lùng nhùng hắn đeo trên người có một cái máy ảnh treo lủng lẳng. Quân từ trong buồng chiến đấu nhảy vọt ra gạ gẫm: “Chụp đi! Chụp cho bọn tôi mỗi thằng một cái để làm kỷ niệm nhé!”. Hắn gật đầu đồng ý.

- Ông có nhớ hôm ông bị đuổi khỏi cái xe tăng ở cổng Trường Thiết giáp Long Thành không?

- Nhớ chứ! Làm sao quên được. Có bị đuổi xuống thì tôi mới còn sống đến hôm nay được chứ. Nhưng sao ông biết?

- Thì chính tôi đã đuổi ông xuống bằng được đây mà.

Đến lượt anh ta trợn mắt lên sửng sốt:

- Đúng rồi! Đúng thằng cha lái xe cao kều rồi! Lúc đó tôi đã rủa ông mãi. Thế ông vẫn còn sống à?