Tản mạn áo dài Việt

Thật ra, không ai biết chắc áo dài bắt đầu hình thành từ đâu. Vài nhà nghiên cứu cho rằng trang phục này lần đầu xuất hiện vào khoảng năm 38 - 42 sau công nguyên, và được Hai Bà Trưng mặc trong cuộc kháng chiến chống lại nhà Hán để giành độc lập cho Việt Nam. Khoảng 3.000 năm trước, hình ảnh chiếc áo dài với hai tà thướt tha, mềm mại, mỏng manh như cánh bướm bay trong gió xuất hiện trên những cổ vật như mặt trống đồng Ngọc Lũ, Hòa Bình, Hoàng Hạ, trên thạp đồng Đào Thịnh, trong một số tranh thờ … Theo các nhà nghiên cứu và những hiện vật tại các bảo tàng áo dài, để tiện hơn trong việc lao động sản xuất của người phụ nữ, chiếc áo Giao lĩnh (áo dài sơ khai của người Việt) được may rời 2 tà trước để buộc vào với nhau, hai tà sau may liền lại thành vạt áo. Loại áo này thường may màu tối, được xem là chiếc áo mộc mạc, khiêm tốn mang ý nghĩa tượng trưng cho 4 bậc sinh thành của hai vợ chồng. Thời Vua Gia Long, trên cơ sở áo tứ thân, áo ngũ thân xuất hiện. Loại áo này thường được may thêm một tà nhỏ để tượng trưng cho địa vị của người mặc trong xã hội. Giai cấp quan lại quý tộc thường mặc áo ngũ thân để phân biệt với các tầng lớp nhân dân lao động trong xã hội. Áo có 4 vạt được may thành 2 tà như áo dài, ở tà trước có thêm một vạt áo như lớp lót kín đáo chính là vạt áo thứ 5. Kiểu áo này được may theo phom rộng, có cổ và thịnh hành đến đầu thế kỷ 20. Trong thời gian đô hộ của thực dân Pháp ở Việt Nam, chiếc áo dài "biến thiên", được cách tân theo văn hóa phương Tây du nhập vào Việt Nam, đặc biệt với áo dài nữ. Do học tại Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, đầu thập niên 30 của thế kỷ 20, Cát Tường (Nguyễn Cát Tường, 1911 - 1946, quê Sơn Tây), cùng với nhóm Tự Lực văn đoàn là người khởi xướng phong trào cách tân áo dài truyền thống.

Năm 1933, áo dài "Le Mur" ra đời, là kiểu áo dài cách tân đầu tiên họa sĩ Cát Tường tung ra, được lấy cảm hứng hoàn toàn từ chiếc váy của phương Tây với nối vai, tay phồng, cổ lá sen..., áo chỉ có hai vạt trước và sau, vạt trước dài chấm đất, áo được may ôm sát cơ thể, tay thẳng và có viền nhỏ. Khuy áo được mở sang bên sườn nhằm nhấn thêm vẻ nữ tính, đặc biệt những màu thâm, nâu, đen của áo dài truyền thống được thay bằng màu sắc sặc sỡ, tương sáng mặc kết hợp với quần trắng. Sau khi thịnh hành một vài năm, đến năm 1934, khi họa sĩ Lê Phổ cải tiến kiểu áo dài "Le Mur" theo cách dung hòa giữa váy phương Tây với áo tứ thân truyền thống, vạt áo được may dài, tay không phồng, cổ kín, nút bên phải áo, may ôm sát cơ thể, áo dài Việt Nam xưa này mặc với quần ống loe màu trắng, được phụ nữ Việt rất ưa thích suốt thời gian dài. Trong buổi trình diễn thời trang chính thức đầu tiên ở Sài Gòn vào ngày 31-3-1961, trong chương trình là buổi trình diễn thời trang áo dài chính thức đầu tiên của Việt Nam, tổng cộng 48 thiết kế khác nhau được trình diễn trước sự cổ cũ nồng nhiệt của khán giả, diễn viên điện ảnh Kiều Chinh trình làng một kiểu áo dài cách tân với họa tiết lạ mắt. Lần đầu tiên mặc một cái áo dài Việt Nam mà không có cổ và tay ngắn. Thời đó gọi là tay áo “trois quarts”, tức là ba phần tư. Những thông tin từ báo chí tiếng Anh đương thời (Theo báo St. Petersburg Times) cho biết người thiết kế chiếc áo dài này là hai vợ chồng người Mỹ gốc Nhật: Ông Ken Uyemura, một nhà chế tác gốm sứ và thiết kế công nghiệp và bà Michiko, một nhà thiết kế thời trang chuyên nghiệp, đến Việt Nam vào năm 1957 theo một chương trình hỗ trợ kỹ thuật của Bộ Ngoại giao Mỹ nhằm giúp phát triển sản phẩm thủ công mỹ nghệ địa phương để tiêu thụ trong nước và xuất khẩu. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, thay đổi của đất nước, áo dài được cách tân với nhiều kiểu dáng, trên nhiều chất liệu, nhiều màu sắc sặc sỡ, nhiều họa tiết cây cỏ, hoa văn và hình học. Áo dài luôn là nguồn cảm hứng bất tận với các nhà thiết kế để giới thiệu tới công chúng, bạn bè quốc tế, gắn với niềm tự hào dân tộc.

Sử sách ghi chép rằng áo dài được giới thiệu vào năm 1774, khi đất nước bị chia cắt thành Đàng Trong- Đàng Ngoài, Chúa Trịnh- Chúa Nguyễn. Bắt nguồn từ áo Giao lĩnh, là kiểu dáng sơ khai nhất của áo dài Việt Nam. Áo Giao lĩnh còn được gọi là áo đối lĩnh, được may rộng, gồm bốn vạt, hai thân trước giao nhau mà không buộc lại, xẻ hai bên hông, cổ tay rộng, thân dài chấm gót. Chúa Trịnh ở Thăng Long- Hà Nội ra lệnh cho người dân mặc áo Giao lĩnh mang kèm với váy. Trong khi đó, ở miền Nam, chúa Nguyễn bắt dân chúng mặc áo Giao lĩnh với quần.