TS. Trần Thu Dung (Paris)
Người già Việt Nam xa xứ đã buồn, bị con cháu gửi vào trại dưỡng lão hoặc không còn con cháu mà phải vào đây, càng tủi phận. Thường xuyên đến một số trại dưỡng lão mà tôi góp phần chăm sóc những năm qua, thấy họ thật đáng thương. Ở trại dưỡng lão Cousin de Méricourt, số 3 phố Provigny, 94230 Cachan, ngoại ô Paris- có 7 cụ người Việt Nam, ít nhất 72 tuổi, già nhất 98 tuổi.
Còn nhiều hình thức khác dành cho người già. Người già còn tự làm việc được thì ở chung cư nhà xã hội, như chung cư Chaperon Vert, 94110 Arcueil, một số cụ độc thân vì chồng hay vợ đã mất. Suốt ngày họ xem VTV4, vì không biết tiếng Pháp. Chỉ quanh quẩn ở trong nhà và ra chợ cạnh nhà. Trong khu này, cụ Xuân Sơn rất yêu Việt Nam, hễ thấy ai người Việt Nam mới đến gần nhà là lân la làm quen, nếu cần thì sẵn sàng giúp đỡ. Cụ đã mất, thọ 86 tuổi, không con, chỉ còn vợ.
 |
| Cụ bà 94 tuổi, người gốc Hàng Bông trong trại dưỡng lão . |
Châu Âu trời băng tuyết, lạnh ngắt, con cháu ở xa nhau vì mưu sinh, nghỉ hai ba ngày phép, đi máy bay, hay lái xe hàng trăm cây số để lên ăn bữa cơm với cha mẹ, thấy ngại. Họ dành ngày nghỉ đi chơi với vợ con, bạn bè. Cụ nào ở trong trại dưỡng lão, được phân cái buồng nhỏ chừng 12 mét, con cháu đến thăm phải thuê khách sạn, lại lóc cóc đến ăn cơm rồi vội về, không hào hứng đón Tết. Còn đón cha mẹ về nhà là cả một vấn đề. Họ ái ngại vì còn phải đi làm, không lo cho thân sinh được.
Giận thì giận mà thương thì thương, các cụ đành chịu. Lần đầu còn nhớ con cháu, sau cũng quen dần. Trước các cụ còn khỏe, còn gói bánh chưng, làm chả, gọi con cháu đến lấy. Chúng cảm ơn rối rít. Sau chân yếu tay mềm, chẳng làm được, kẻ đến thăm thưa dần, chưa kể có cụ còn đãng trí nhầm đứa nọ ra đứa kia, việc thăm hỏi càng ít nữa.
Thanh niên hiện đại giản tiện nhiều thứ, ngày lễ Tết chẳng còn nhớ các người già đang chờ đợi. Nhân vật hoài cổ, nặng kí ức xưa, mấy ai còn sống, bị coi là người của thời “cổ lỗ”. Càng thọ càng đau mỗi khi Tết đến. Tết là nỗi đau cắt ruột. Các con cháu không hiểu, nghĩ các cụ lạc hậu đòi hỏi. Thời đại @, khoa học tân tiến chỉ cần nhấn vào con chuột là cả nhà có mặt trên vi tính dù ở bốn phương trời. Chúng liền mua tặng bố mẹ cái máy vi tính hay điện thoại di động và nhiều đứa con nói thêm một câu xanh rờn: “Ông/ bà/cụ sướng nhé, chúng con mơ đấy”. Nhận món quà quý của con cháu, nước mắt các cụ chảy ngầm bên trong.
Các cụ loay hoay cả ngày phát khóc cũng chỉ mở được một hình. Gọi điện hỏi, chúng luôn kêu bận. Thế là các cụ đành chờ đến tối, nếu chúng nhớ, gọi lại ngay là may. Có đứa quên bẵng, hai ba ngày sau mới nhớ, gọi lại. Chúng xin lỗi, rồi chúng chặc lưỡi nuốt bực, bụng lẩm bẩm: “Đơn giản thế mà không biết!”. Cái con chuột hay ngón tay di di lên màn hình là chạy. Chúng nó đã mất một buổi cài sẵn cho cụ, chỉ việc bấm cái bông hoa hồng là ra thời sự, bấm con mèo xinh là ra con cháu, nút tròn to là tắt, nút này… Chúng viết rất to dán lên cạnh nơi để máy. Đơn giản vậy mà không làm được.
Lúc nào tủ lạnh cũng đầy ắp thức ăn, cần thì có trợ lý xã hội, ôsin. Các cụ còn mong gì nữa? Con phải đi làm để kiếm sống, con phải tiếp đối tác... Các cụ hiểu. Đêm nằm thầm khóc. Cụ mơ cái ngày xưa ấy… Cha mẹ cụ làm mâm cơm cúng tổ tiên, con cháu chầu chực hạ mâm, xúm lại ăn uống kể trăm thứ chuyện trên đời… Gặp tình huống vui hài, cả nhà cười ran. Chút rượu nồng, nhiều đứa phấn khích kể chuyện mối tình đầu… hứa đem người yêu ra mắt ông bà… Bây giờ, chúng đâu cần ra mắt, chúng sống với nhau từ lâu, không thích cưới xin khỏi ràng buộc. Chúng coi sang Tây nhập gia tùy tục. Tây hết. Chúng cười hô hô với nhau chẳng cần ý tứ. Trước mặt các cụ, chúng đùa giỡn ôm nhau còn hơn cả phim Tây.
Các lão niên cứ lủi thủi trong phòng trên dưới 10 mét vuông khép kín. Trước còn sức khỏe, các cụ còn ra chợ châu Á xem đón Tết dù lệch ngày, cho khớp Chủ nhật.
Tuổi càng cao, họ chỉ còn đi bộ gần nhà. Năm nào may mắn Tết đến sớm, ngay sau Tết Tây còn hưởng sái không khí rớt lại của Tây đón chào năm mới chăng đèn kết hoa. Giờ ra đường đầy tuyết, chân lóng ngóng đi có khi trượt ngã nguy hiểm. Nên các cụ lại chỉ loanh quanh trong nhà.
Năm nay năm Gà, chẳng hiểu vô tình hay hữu ý, Tòa Thị chính tặng quà cho các cụ: hộp thịt gà trống hầm rượu - món đặc sản ở Pháp và chai rượu Beaujolais có hình con gà trống, và hộp sôcôla. Các cụ cười và cảm ơn - đó là gói quà duy nhất mà các cụ nhận được đầu năm mới. Dù tình cờ, cũng là niềm vui nho nhỏ cho người già neo đơn. Riêng các cụ gốc Việt càng nhớ quê hương. Nhớ tiếng gà gáy ở quê làng mỗi tinh mơ, nhớ con gà ngậm bông hồng trên mâm cỗ tất niên cúng giao thừa, lễ Tết, nhớ mảnh vườn nhỏ, hàng xóm quây quần...
Các cụ đành vui với máy tính. Tay lóng ngóng, mắt lờ mờ, chữ ta đọc ra chữ tộ, bấm đôi khi loạn, máy đơ. Khi nó hết pin, cụ lóng ngóng tìm nút cắm điện, tìm dây lằng nhằng để sạc…
À màn hình hiện ra rồi. Các cụ sung sướng, nào thấy đứa nào đâu, cụ bấm gọi: “Chúng con đang làm việc, đâu nghỉ Tết như ở Việt Nam. Cụ già lẩm cẩm”. Bà lão đành mở chương trình VTV4 mà con cài sẵn .
Cụ già N., người gốc Hàng Bông sang Pháp năm 1980 theo diện bảo lãnh, 37 năm chưa được về đất mẹ, cứ gặp tôi là kể chuyện Hà Nội ngày xưa, từ chuyện ăn mặc, nói năng, phong tục, nếp thanh lịch. Quê hương đấy, Hà Nội nơi cụ sinh ra và lớn lên đấy, giờ đã đổi. Ô tô chạy chen chúc không lối, xe đạp hiếm đi. Vỉa hè chen xe máy, cửa hàng, không phải là Hà Nội của cụ hồi trước 1975, hay trước 1954. Nhầm ư, vì không giống chút gì nơi cụ thường chơi đánh xèng, nhảy dây, đánh chắt, đánh chuyền, búp bê, chơi ú tim với bạn, đi chọc sấu chín… Thấy người ta mua hoa tấp nập, bà lão muốn có cành hoa đào để trong buồng. Chợ châu Á, chợ Việt Nam rất xa, và hoa đào chở từ Việt Nam sang rất đắt. Hơn nữa, cụ không tự đi được tàu điện ngầm, leo lên leo xuống khó khăn. Con cháu ở xa. Chút tiền còm chế độ xã hội phát hàng tháng, cụ phải dành dụm để có quà cho khi con cháu ghé thăm, hay gửi chút cho họ hàng ở Việt Nam để lấy le (sĩ diện). Các cụ sợ mang tiếng “đi Tây mà Tết chẳng có quà về”. Tiền vé về VN dịp Tết vào mùa cao điểm. Vả lại phải có con cháu đi cùng, sức khỏe các cụ không cho phép đi một mình. Con cháu lại khuyên: “Mẹ/Bà đừng về, Việt Nam bây giờ ô nhiễm, thức ăn ô nhiễm, không bảo đảm sức khỏe. Bảo hiểm y tế lôi thôi, bên Tây có chế độ xã hội và y tế tốt. Bà không nên về”... Thế là năm tháng cứ trôi đi, nhiều cụ vẫn sống, mà Tết càng ngày càng nhạt nhòa. Con cháu không về được, chúng không nói ra, song các cụ biết căn buồng trong khu dưỡng lão quá nhỏ so với căn hộ, biệt thự riêng con đang ở sung sướng với gia đình nó.
Nếu than thở, khóc, trách móc, chúng sẽ không đến, thậm chí không gọi nữa. Im lặng, các cụ còn diễm phúc được con hỏi thăm. Một số cụ may mắn còn có vài họ hàng còn sống ở Việt Nam gọi điện sang hỏi han, chúc Tết. Dù trái giờ, dù sức khỏe không cho phép, cụ cố thức để mong một cú điện hỏi thăm. Nhiều cụ, anh chị em ở Việt Nam già cũng mất cả. Thế là hết. Buồng các cụ lạnh tanh, không hoa đào, hoa mai, không mâm cúng tổ tiên… Chỉ có chương trình VTV4 duy nhất làm bạn. Chương trình phát lại vài lần, các cụ vẫn cứ xem để khuây khỏa, trí nhớ các cụ giảm nhiều, nhớ nhớ quên quên… cứ xem còn hơn chẳng có gì.
Tiếng hát Việt vọng từ VTV4: “Mùa Xuân này về trên quê ta... Xuân đến trong tim mọi người…”. Các cụ thiếp đi lúc nào không biết… Có cụ thiếp đi không bao giờ tỉnh lại.
Nhân viên phục vụ người nước ngoài vào dọn phòng, làm các cụ tỉnh giấc. Mồng một Tết mà chẳng kiêng kỵ, họ đâu biết phong tục Việt Nam. Họ bấm máy hút bụi, cọ rửa ầm ầm… Dọn xong, họ dửng dưng chào cụ đi ra.
Các cụ lại loay hoay bấm tivi. Ngồi miên man chẳng thiết ăn, nghe hết dân ca quan họ lại đến ca nhạc cách mạng, đến nhạc trẻ sôi động, ồn ào. Nhìn Hà Nội và các tỉnh đổi thay, khao khát về thăm là ước mơ xa vời, đeo đẳng năm này qua năm khác, ngày càng vô vọng. Về lại nhà xưa chốn cũ, người thân, bạn bè cùng lứa qua đời, thậm chí mất hết, nhưng còn mồ mả, cha mẹ ông bà. Chỉ nước mắt tuôn rơi. Trẻ cậy cha, già cậy con. Từ “buồn, khổ” không thể gánh tải được. Song nhiều họ hàng, bà con trong nước vẫn cứ hiểu Việt kiều thì sướng, bởi chế độ bảo trợ, an sinh xã hội Pháp nói riêng và tư bản ưu việt.
Những ngày quan trọng nhất trong năm, không chỉ Tết, mà còn giỗ chạp, thờ cúng, các dịp sum họp đã lãng nhạt, mà dù sống trên nửa, thậm chí gần ba phần tư thế kỉ ở xứ người, những đồng bào già của chúng ta cũng không thể “nhập gia tùy tục” mà không khổ tâm, áy náy. Tâm lí, đạo lí và truyền thống Á Đông nghìn đời, nỗi mặc cảm và tủi thân nhân lên gấp bội. Lắm khi, con cháu ruột thịt của họ coi việc để bà/ mẹ mình đơn độc, phó mặc chính sách xã hội Nhà nước là một lẽ điềm nhiên, với tư tưởng độc lập, tự chủ một cách Âu hóa quá đà. Các cụ cay đắng nhớ câu: “Vui như Tết”; rồi thở dài chép miệng: “Buồn như Tết bên Tây.”
