Khối băng và đá khổng lồ đổ từ độ cao hơn 5.000 m xuống thung lũng, tạo dòng lũ bùn đá tàn phá Nepal và Tây Tạng, khiến hàng nghìn người thương vong, mất tích.
Sáng 26/8, Ziha Yitie, một hướng dẫn viên du lịch 26 tuổi, cùng nhóm người leo núi lên một đài quan sát ở Tây Tạng. Từ đây, họ có thể nhìn thấy sông băng Tsangbu Ri ở phía Nepal, bên kia biên giới.
Khi sương mù tan, nhóm du khách lấy điện thoại ghi hình. Không lâu sau, những tiếng động trầm liên tiếp vang lên. Ban đầu, họ nghĩ đó là tiếng sấm, nhưng ngay sau 10h50 theo giờ Tây Tạng, một tiếng nổ lớn vọng khắp thung lũng.
Trong vài phút tiếp theo, băng và đá liên tục đổ xuống, khiến cả thung lũng rung chuyển. Hình ảnh sau sự cố cho thấy một phần lớn sông băng cùng khối đá trên núi đã biến mất, bụi băng và đất đá nhanh chóng che kín tầm nhìn.
Phân tích ban đầu của các nhà khoa học cho thấy một phần sông băng ở độ cao khoảng 5.200 m đã sụp xuống, rơi khoảng 1.200 m trước khi va vào đáy thung lũng. Khối băng có diện tích khoảng 0,2 km² được cho là đã tách khỏi sườn núi.
Lực va chạm có thể khiến một phần băng tan nhanh, đồng thời cuốn theo lượng lớn đất đá. Nước và trầm tích hòa vào nhau tạo thành dòng bùn đá đặc, nặng, đổ vào các hệ thống sông phía dưới.
Trung tâm Quốc tế về phát triển núi tích hợp cho biết mực nước sông Trishuli, còn được gọi là Bhotekoshi, có thời điểm tăng tới 9 m chỉ trong khoảng 30 phút. Dòng lũ quét qua các khu dân cư, đường sá, cầu và công trình thủy điện ở Nepal. Tại phía Trung Quốc, sạt lở bùn đá xảy ra gần Gyirong, cửa khẩu quan trọng nối Tây Tạng với Nepal.
Ban đầu, các báo cáo tại Nepal cho rằng một trận động đất mạnh khoảng 4,4 độ có thể đã kích hoạt vụ sạt lở. Tuy nhiên, Cơ quan Khảo sát địa chất Mỹ sau đó kết luận không có trận động đất nào xảy ra.
Theo cơ quan này, tín hiệu địa chấn được ghi nhận thực chất do băng, đá sụp đổ và dòng vật chất di chuyển xuống núi tạo ra. Sự kiện gây rung chấn tương đương khoảng 5,2 độ. Các nhà khoa học cũng đặt khả năng một phần sườn núi đã sụp cùng sông băng, làm tăng lượng đất đá đổ xuống thung lũng.
Thảm họa nhanh chóng lan rộng tại khu vực biên giới. Các khu vực Rasuwa, Nuwakot và Dhading của Nepal chịu ảnh hưởng nặng nề, với nhà cửa, đường sá, cầu, phương tiện và các công trình thủy điện bị cuốn trôi hoặc vùi trong bùn.
Hoạt động cứu hộ gặp nhiều khó khăn do địa hình hiểm trở, đường sá bị phá hủy và điều kiện thời tiết trên núi. Một nguy cơ khác là các hồ nước tạm thời hình thành do đất đá chặn dòng sông. Nếu những "đập" tự nhiên này bị phá vỡ, một đợt lũ thứ hai có thể xuất hiện.
Giới chuyên gia thận trọng trước việc quy toàn bộ thảm họa cho biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, mối liên hệ giữa nhiệt độ tăng với sự suy thoái của sông băng và tầng đất đóng băng vĩnh cửu đã được xác lập khá rõ.
Nhà địa chất học Dan Shugar tại Đại học Calgary, Canada, nhận định: “Dù có thể gắn sự kiện cụ thể này với biến đổi khí hậu hay không, nhưng đây chính là điều chúng ta dự báo sẽ xảy ra. Đây chính là thực tế của biến đổi khí hậu”.
Theo nghiên cứu gần đây của Trung tâm Quốc tế về phát triển núi tích hợp, tốc độ mất băng tại các sông băng trên toàn khu vực Hindu Kush - Himalaya đã tăng gấp đôi kể từ năm 2000. Một đánh giá công bố năm 2023 cũng cho thấy tốc độ biến mất của các sông băng trong khu vực giai đoạn 2011 - 2020 nhanh hơn 65% so với thập niên trước.
Trên phạm vi toàn cầu, có tới một nửa trong số hơn 200.000 sông băng trên núi được dự báo có thể biến mất vào cuối thế kỷ này, ngay cả khi những mục tiêu khí hậu đầy tham vọng được thực hiện.
Nhà khoa học khí hậu Ella Gilbert thuộc Cơ quan Khảo sát Nam Cực, Anh, cho biết khi các sông băng thu nhỏ, chúng có thể trở nên mất ổn định hơn và xảy ra những vụ sụp đổ đột ngột.
Nguy cơ còn đến từ tầng đất đóng băng vĩnh cửu. Nhà địa lý tự nhiên Richard Waller thuộc Đại học Keele, Anh, ví những vùng núi cao như nền đá bị nứt vỡ với các khe nứt chứa đầy băng đóng vai trò kết dính. Khi nhiệt độ tăng, băng tan và tầng đất đóng băng vĩnh cửu suy thoái, những khối núi lớn có thể mất ổn định.
Các hồ băng cũng là một mối nguy đáng kể. Nước tan từ sông băng có thể tích tụ phía sau những đập tự nhiên bằng băng hoặc đất đá. Khi các đập này vỡ, lượng lớn nước và đất đá có thể đổ xuống hạ lưu trong thời gian rất ngắn.
Mưa cực đoan cũng làm gia tăng rủi ro khi lượng mưa tại các vùng núi ngày càng rơi xuống dưới dạng mưa thay vì tuyết, làm tăng nguy cơ lở đất và xói mòn.
Những hiểm họa này không chỉ xuất hiện tại Himalaya. Các vùng núi cao có sông băng và tầng đất đóng băng vĩnh cửu, từ dãy Alps ở châu Âu đến Andes ở Nam Mỹ và Alaska ở Mỹ, đều đối mặt với nguy cơ tương tự.
Trong bối cảnh rủi ro gia tăng, các hệ thống cảnh báo sớm ngày càng trở nên quan trọng. Giáo sư khí tượng học và biến đổi khí hậu Hannah Cloke thuộc Đại học Reading, Anh, cho rằng hệ thống cảnh báo của Nepal có thể đã cứu sống nhiều người ở vùng hạ lưu. Tuy nhiên, tại vùng núi cao, thời gian từ lúc xảy ra sự cố đến khi dòng lũ ập xuống thường rất ngắn.
Các hệ thống vệ tinh mới được kỳ vọng sẽ hỗ trợ giám sát những biến động bất thường. Trong bối cảnh sông băng thu hẹp, tầng đất đóng băng vĩnh cửu suy yếu và các hồ băng tiếp tục hình thành, khả năng theo dõi và cảnh báo sớm sẽ ngày càng quan trọng đối với những cộng đồng sinh sống dưới các vùng núi cao.
Đến ngày 28/8, một cập nhật của The Guardian cho biết khoảng 2.478 người được báo cáo mất tích tại Nepal và Tây Tạng, trong khi ít nhất 586 người được xác nhận thiệt mạng.
Riêng tại Tây Tạng, Trung Quốc báo cáo 558 người mất tích sau vụ sạt lở gần Gyirong, trong đó có 260 người nước ngoài; 3 người được xác nhận tử vong tại thời điểm báo cáo.
Việt Nam có 1 công dân bị mất tích trong thảm họa. Đại sứ quán Việt Nam tại Ấn Độ kiêm nhiệm Nepal và Bhutan đang phối hợp với Hội người Việt Nam tại Nepal cùng Lãnh sự Danh dự Việt Nam tại Nepal tiến hành tìm hiểu và xác minh thông tin.
