Thi giã bánh giầy trong Lễ hội Đền Hùng.
(HPĐT)- Với người Việt Nam, Vua Hùng là vị vua thủy tổ dựng nước, là tổ tiên của dân tộc. Trong các dịp lễ hội, mỗi lễ vật dâng cúng Vua Tổ của người dân Phú Thọ đều lắng đọng giá trị văn hóa truyền thống, tấm lòng thảo thơm.
Do đặc trưng tập quán cư dân nông nghiệp, hạt lúa được coi là báu vật, “ngọc thực” nuôi sống con người. Vậy nên lễ vật dâng cúng Vua Tổ trong các dịp lễ trọng không thể thiếu sản vật làm từ hạt lúa. Truyền thuyết kể rằng Hoàng tử Lang Liêu là con trai của Hùng Vương thứ 6, nhờ thần nhân báo mộng chỉ dạy nên đã làm ra bánh chưng, bánh giầy dâng lên vua cha và được kế nghiệp ngôi báu. Kể từ ngày ấy, bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, bánh giầy tròn tượng trưng cho trời đã trở thành lễ vật đặc trưng dâng cúng tổ tiên. Nhiều năm nay, vào dịp Giỗ Tổ, tỉnh Phú Thọ đều tổ chức hội thi gói, nấu bánh chưng, giã bánh giầy truyền thống. Các đội giành giải nhất sẽ được vinh dự làm bánh chưng, bánh giầy đưa vào mâm lễ vật dâng lên vua Hùng trong lễ dâng hương ngày 10-3 âm lịch.
Người Việt, mấy ai không biết đến truyền thuyết Hùng Vương thứ 18 kén rể với yêu cầu lễ vật “voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao”. Không hoàn toàn là những yếu tố hư cấu, tại vùng đất Xuân Sơn (huyện Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ) vẫn bảo tồn được giống gà quý nhiều cựa, trong đó những con gà trống có chín cựa đều được thành kính làm lễ vật dâng cúng. Làng cổ Hùng Lô (thành phố Việt Trì) thờ các Vua Hùng là Thành hoàng. Theo truyền thuyết, khi Vua Hùng cùng quan quân đi săn ở tận miệt rừng Thanh Sơn, Thanh Thủy, cuộc săn thu được nhiều gà rừng quý hiếm. Trên đường về kinh đô, qua đất Hùng Lô (Kẻ Xốm), vua truyền cho dừng lại nghỉ và thịt gà khao quân cùng dân làng. Từ đấy trở đi, dân làng cùng nhau lập dựng ngôi đình Hùng Lô và hằng năm, cứ vào dịp giỗ Đức Vua, cả làng lại tập trung mở hội, chọn gà làm cỗ thờ, tế tại đình làng, rồi đặt lên kiệu rước về Nghĩa Lĩnh dâng các Vua Hùng. Quy trình nuôi gà thờ phải tuân thủ các quy định rất nghiêm ngặt từ thức ăn, cách chăm sóc với lòng thành kính, trách nhiệm cao. Gà được chọn lọc làm cỗ được gọi là “Ông gà”...
Một trong những đồ thờ cúng quen thuộc khác là thịt lợn đen, gắn với tín ngưỡng tế hèm độc đáo. Truyền thuyết kể rằng, trong chuyến đi săn bắn đầu xuân, đến đất làng Vân Luông (thành phố Việt Trì bây giờ), Vua Hùng bắt gặp một đàn lợn rừng xuất hiện, hung hãn xông thẳng vào đoàn vua tôi. Vua giương cung định bắn, nhưng con rể vua - Tản Viên nhanh tay ngăn lại và xin phép vua cha cho được trổ tài. Vua vừa gật đầu, Tản Viên đã nhanh nhẹn tay không xông vào bắt sống con lợn đầu đàn. Số lợn còn lại sợ hãi, tan tác vào rừng. Vua Hùng rất bằng lòng, ban truyền lệnh giết lợn ăn mừng. Việc nuôi và làm thịt lợn trong mâm cỗ cúng cũng phải tuân theo những quy định nghiêm ngặt... Cũng dùng lợn đen làm lễ dâng cúng, trong lễ hội “Rước vua Hùng về làng ăn Tết”, cư dân làng He (làng Vi và làng Trẹo hiện nay), thuộc huyện Lâm Thao, tổ chức thực hành lễ săn lợn, tục địa phương gọi là “Chạy địch”...
Cùng với những lễ vật kể trên, tùy theo mỗi địa phương, mùa vụ mà mâm cúng Vua Hùng còn có mâm xôi ngũ sắc hàm chứa ý nghĩa ngũ hành tương sinh trong thế ứng xử với tự nhiên, xã hội của con người; các loại hoa trái đặc sản: Bưởi Đoan Hùng; Hồng Hạc Trì, Gia Thanh.. mang tính biểu tượng đặc trưng cho sinh hoạt tín ngưỡng của cư dân vùng nông nghiệp lúa nước và bán sơn địa. Chất chứa trong mỗi lễ vật dâng Vua Tổ là sự nghiêm cẩn của tập tục, trân trọng trong tâm thức và hành vi cùng thái độ ngưỡng vọng, tri ân sâu sắc, đậm bản sắc văn hóa của con dân Đất Tổ đối với các Vua Hùng, những người có công khai sinh ra quốc gia Văn Lang, tiền thân của cộng đồng quốc gia đa dân tộc Việt Nam, góp phần tạo nên giá trị văn hóa độc đáo của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.
BÀI VÀ ẢNH: THANH VŨ
