Nguyễn Dương
Tiến sĩ Đoàn Trường Sơn, Chủ tịch Hội khoa học lịch sử Hải Phòng khẳng định, lễ hội chọi trâu truyền thống Đồ Sơn là tập tục văn hóa cổ truyền ra đời và được duy trì từ hàng trăm năm nay. Lễ hội có sự giao thoa giữa những yếu tố văn hóa nông nghiệp đồng bằng với văn hóa cư dân ven biển, có sắc thái riêng gắn tục thờ cúng thủy thần với nghi lễ chọi và hiến sinh trâu, thể hiện bản sắc văn hóa tinh thần cùng thể chất đặc biệt của người dân miền biển, hằng ngày đối diện với sóng gió, bão tố để mưu sinh. Tục chọi trâu xưa còn thể hiện sự gắn kết cộng đồng của người dân Đồ Sơn. Điều này khác biệt so với các phong tục ở nhiều địa phương khác cho rằng “Trống làng nào làng ấy đánh, Thánh làng nào làng ấy thờ”, người Đồ Sơn cùng chung quan niệm “Trống mọi làng cùng đánh, thánh mọi làng cùng thờ”. Do vậy, cư dân tổng Đồ Sơn xưa dù có nhiều dòng họ hội tụ từ các miền quê khác nhau nhưng đều thờ chung thần Điểm Tước gắn với tục chọi trâu. Với người Đồ Sơn, hội chọi trâu là dịp để các vạn chài cùng nhau đoàn kết thực hiện nghi lễ thờ cúng Thành hoàng làng là thần Điểm Tước, mong mưa thuận gió hòa, cùng nhau làm ăn xuôi chèo mát mái. Với quan niệm “gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau” nên phần lớn trâu tham dự lễ hội đều mua ở các địa phương khác ngoài địa bàn Đồ Sơn. Chính những điều đó góp phần duy trì kỷ cương làng, xã, tinh thần cố kết và ý thức cộng đồng của người dân nơi đây.
Theo giáo sư, tiến sĩ Lê Hồng Lý (Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam), không gian và nội dung lễ hội, giá trị văn hóa và sự lâu đời của lễ hội chọi trâu Đồ Sơn còn được thể hiện ở sự tỉ mỉ trong các quy định, luật lệ tổ chức lễ hội, sự cẩn thận, công phu và những bí quyết lựa chọn và chăm sóc trâu chọi được lưu truyền lại đến ngày nay như: “cổ cò, đít nhót, đuôi chai”, “trường đùi, ngắn quản”, “một khoang, bốn khoáy”… hay những kiêng kỵ, gìn giữ trong quá trình nuôi trâu từ khi mua về đến khi ra sới chọi. Từ đó cho thấy, lễ hội này được kiểm nghiệm và đúc rút qua nhiều đời để trở thành một giá trị văn hóa đặc sắc không chỉ của người dân Đồ Sơn mà còn của cả đất nước Việt Nam. Giá trị và sự nổi tiếng của lễ hội chọi trâu Đồ Sơn được ghi nhận trong lịch sử cũng như trong đời sống của người dân địa phương và cả nước. Không phải ngẫu nhiên, khi nói đến hội chọi trâu, ai cũng nghĩ ngay đến Đồ Sơn. Giáo sư, tiến sĩ Lê Hồng Lý vẫn nhớ chi tiết thú vị là năm 1997, lần đầu một doanh nghiệp du lịch nước ngoài mới vào đầu tư tại thành phố Vũng Tàu (Việt Nam) là tập đoàn Paradise đã lựa chọn hội chọi trâu Đồ Sơn để giới thiệu với du khách quốc tế những giá trị văn hóa truyền thống độc đáo và đặc sắc nhất của Việt Nam.
Đồng tình với nhận định trên, giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Quốc Hùng (Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia Việt Nam) bổ sung: nét độc đáo của người Đồ Sơn là đưa lễ hội chọi trâu thành lệ thường niên, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Lễ tế thần Điểm Tước, trong đó có tục chọi trâu là hoạt động lôi cuốn người dân của cả tổng Đồ Sơn xưa tham gia nên có sức sống rất mạnh mẽ, thể hiện bản sắc văn hóa của người dân miền biển.
Bản sắc văn hóa, khí phách của người dân miền biển còn được thể hiện rõ trên sới chọi. Theo nhà sử học Ngô Đăng Lợi (Hội Văn nghệ dân gian thành phố), chọi trâu là cuộc đấu giữa các ông trâu, thể hiện sự dũng mãnh, ngoan cường. Còn thu trâu là cuộc đấu trí giữa người với con vật thể hiện sự gan dạ, khéo léo của người dân Đồ Sơn. Điển hình nhất là “dũng sĩ thu trâu” Vệ “ghẻ” ở xã Đồ Sơn xưa. Trong hội chọi trâu tổ chức năm 1973, ông Vệ “ghẻ” lúc đó đã 64 tuổi đuổi túm được đuôi trâu thắng, lần theo lưng trâu, tay nắm chặt sừng bẻ ngoặt, ghé vai độn dưới cổ, đứng thẳng lên buộc trâu đang chạy phải dừng lại. Ngay lập tức, ông luồn thừng vào mũi trâu, dắt trâu rời sới chọi. Cảnh tượng này được người xem vô cùng cảm phục. Tổ phóng viên của một đài truyền hình Nhật Bản có mặt tại hội chọi trâu năm đó đã ghi hình, phát sóng phân đoạn này, làm sửng sốt hàng triệu người xem màn ảnh nhỏ nước bạn.
Phân tích của các nhà nghiên cứu cho thấy, lễ hội chọi trâu mang những giá trị văn hóa độc đáo của dân tộc chứ không chỉ riêng người dân Đồ Sơn. Việc duy trì và phát huy những giá trị văn hóa độc đáo lễ hội chọi trâu Đồ Sơn- Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đáp ứng nguyện vọng của nhân dân, góp phần thực hiện chủ trương của Đảng về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
