Khói bốc lên sau cuộc oanh tạc của quân đội Thổ Nhĩ Kỳ nhằm vào lực lượng người Kurd ở thị trấn Rát An A-in thuộc tỉnh Ha-xa-kê (Xi-ri), giáp giới Thổ Nhĩ Kỳ ngày 9-10-2019.
Những mối đe dọa xuất phát từ hành động quân sự đơn phương của Thổ Nhĩ Kỳ tại miền Bắc Xi-ri, gây bất ổn an ninh khu vực, làm xói mòn nỗ lực chống khủng bố, khiến tình hình gia tăng căng thẳng, phá hoại tiến trình hòa bình ở Xi-ri... khiến cộng đồng quốc tế bày tỏ lo ngại, nhiều tiếng nói phản đối mạnh mẽ, cho đây là hành động vi phạm các nguyên tắc của luật pháp quốc tế. Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc quyết định triệu tập cuộc họp khẩn trong ngày 10/10 để thảo luận về cuộc tấn công của Thổ Nhĩ Kỳ ở miền Bắc Xi-ri.
Trên thực tế, Thổ Nhĩ Kỳ nhiều lần đe dọa sẽ tiến hành chiến dịch quân sự ở miền Bắc Xi-ri nhằm vào lực lượng người Cuốc, đặc biệt là các thành viên Các đơn vị bảo vệ nhân dân người Cuốc (YPG), vốn được Mỹ coi là đồng minh quan trọng trong cuộc chiến chống tổ chức "Nhà nước Hồi giáo" (IS) tự xưng tại Xi-ri, nhưng bị An-ca-ra liệt vào danh sách khủng bố. Thổ Nhĩ Kỳ và Mỹ luôn bất đồng về vấn đề này, bất chấp hai bên đã nhất trí thiết lập cái gọi là "vùng an toàn" ở Đông Bắc Xi-ri, kế hoạch mà Oa-sinh-tơn cho là có thể ngăn Thổ Nhĩ Kỳ can thiệp quân sự vào khu vực này sau khi Tổng thống Đô-nan Trăm công bố kế hoạch rút quân khỏi quốc gia Trung Đông cuối năm 2018. An-ca-ra đề nghị thiết lập vùng an toàn 32 km sâu bên trong lãnh thổ Xi-ri, phía Đông sông Ơ- phrát, song nhấn mạnh YPG phải bị loại khỏi khu vực này.
Đối với An-ca-ra, vấn đề người Cuốc luôn được xem là hết sức nhạy cảm bởi những ân oán từ thập niên 80 của thế kỷ trước. Đảng Công nhân người Cuốc (PKK) bị Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ liệt vào danh sách các tổ chức khủng bố vì đã phát động cuộc đấu tranh bạo lực từ năm 1984 nhằm thiết lập nhà nước riêng của người Cuốc ở Đông Nam Thổ Nhĩ Kỳ. Ước tính, cuộc xung đột vũ trang liên quan tới PKK ở Thổ Nhĩ Kỳ trong 3 thập niên khiến hơn 40.000 người thiệt mạng. Tiến trình đàm phán hòa bình giữa Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ và PKK nhiều lần được khởi động rồi lại bị đình trệ, bất chấp hai bên từng đạt một loạt thỏa thuận ngừng bắn. Kể từ tháng 7-2015, khi thỏa thuận ngừng bắn cuối cùng giữa hai bên đổ vỡ, An-ca-ra tăng cường hoạt động truy quét lực lượng người Cuốc. Không chỉ trấn áp các súng PKK ở Thổ Nhĩ Kỳ, quân đội nước này còn tiến hành không kích các vị trí của PKK tại vùng núi miền Bắc I-rắc, giáp biên giới với Thổ Nhĩ Kỳ, cũng như mở chiến dịch "Nhành Ô liu" nhằm vào nhóm YPG, nhánh vũ trang của PKK, và đảng Liên minh dân chủ người Cuốc (PYD) ở miền Bắc Xi-ri.
An-ca-ra lâu nay luôn cho rằng những gì người Cuốc đạt được tại I-rắc và Xi-ri sẽ thúc đẩy họ thiết lập "một nhà nước" của riêng mình, sát vách Thổ Nhĩ Kỳ, đe dọa an ninh của An-ca-ra. Đặc biệt, trong bối cảnh tình hình Xi-ri bất ổn, khu vực do người Cuốc kiểm soát ở miền Bắc Xi-ri bị coi như "cái gai" trong mắt Thổ Nhĩ Kỳ. Giới phân tích nhận định một trong những mục tiêu chiến lược của An-ca-ra khi can dự vào tình hình Xi-ri cũng xuất phát từ tham vọng muốn "xóa sổ" khu vực do người Cuốc kiểm soát ở miền Bắc nước này. Mở chiến dịch quân sự tấn công lực lượng người Cuốc ở Xi-ri là kế hoạch đã được trù tính từ lâu của Thổ Nhĩ Kỳ.
Có ý kiến cho rằng bên cạnh lý do an ninh, việc chọn thời điểm này để tấn công người Cuốc cũng là để giải quyết những vấn đề của Thổ Nhĩ Kỳ. Chính quyền của Tổng thống Tay-íp Éc-đô-gan đang phải đối mặt với một loạt thách thức khi tình hình kinh tế đất nước đang ngày càng xấu đi, tỷ lệ thất nghiệp và lạm phát đang tăng cao. Chiến dịch tấn công để đánh bật người Cuốc ở miền Bắc Xi-ri được coi là “một công, đôi việc”, vừa giúp ông Éc-đô-gan khôi phục uy tín, vừa thực hiện được kế hoạch thiết lập khu vực cho người tị nạn Xi-ri hồi hương về đây.
Có thể thấy cho dù với bất kỳ lý do gì thì hành động leo thang quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ tại Đông Bắc Xi-ri cũng sẽ tạo ra tiền lệ xấu, bởi việc đưa quân vào lãnh thổ Xi-ri mà không được sự cho phép của chính quyền Đa-ma-cút bị coi là vi phạm chủ quyền và sự toàn vẹn lãnh thổ của quốc gia láng giềng. Giới phân tích khu vực cho rằng chiến dịch quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ ở Đông Bắc Xi-ri sẽ chỉ thu được những thành quả ngắn hạn và sẽ phải trả giá đắt hay chính xác hơn là "lợi bất cập hại”. Hình ảnh và uy tín của Thổ Nhĩ Kỳ đang bị sa sút nghiêm trọng do hành động tấn công quân sự trên. Thổ Nhĩ Kỳ đang đối mặt với làn sóng chỉ trích gay gắt của các nước trong khu vực, An-ca-ra có thể bị cô lập về ngoại giao, đặc biệt là trong khối các nước A- rập. An-ca-ra cũng có nguy cơ phải hứng chịu lệnh trừng phạt kinh tế của Mỹ và châu Âu. Ngoài ra, Thổ Nhĩ Kỳ cũng có thể bị loại khỏi tiến trình hòa bình Astana về Xi-ri mà An-ca-ra là thành viên chủ chốt và có tiếng nói nhất định bên cạnh Nga và Iran.
Bên cạnh đó, An-ca-ra có nguy cơ sa lầy vào một cuộc chiến kéo dài và sẽ hao tổn nhiều công sức, bởi lực lượng người Cuốc vốn thông thạo địa hình ở miền Bắc Xi-ri và từng phối hợp hiệu quả với liên quân quốc tế trong cuộc chiến chống IS, là lực lượng có đóng góp lớn vào việc đánh bại IS trên thực địa. Sự can thiệp quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ vào tình hình Xi-ri có thể khiến cuộc xung đột ở nước này ngày càng khó chấm dứt. Giao tranh và xung đột kéo dài càng gây bất ổn, trở thành "mảnh đất màu mỡ" để các phần tử khủng bố, cực đoan trong khu vực, đặc biệt là tàn quân IS, gia tăng hoạt động, tạo ra mối đe dọa an ninh trực tiếp đối với Thổ Nhĩ Kỳ.
Chưa kể chiến dịch chống lực lượng người Cuốc ở miền Bắc Xi-ri càng khiến mâu thuẫn liên quan tới người Cuốc ở Thổ Nhĩ Kỳ thêm trầm trọng. Lực lượng người Cuốc ở Xi-ri có khả năng sẽ nhận được sự tiếp viện từ lực lượng người Cuốc ở I-rắc hay ở Thổ Nhĩ Kỳ để liên kết cùng chống lại quân đội Thổ Nhĩ Kỳ, và khi ấy các cuộc giao tranh có nguy lan sang cả nước láng giềng I-rắc hay khu vực Trung Đông.
Chiến dịch tấn công của Thổ Nhĩ Kỳ chống người Cuốc ở Đông Bắc Xi-ri còn có thể "kích hoạt" những hoạt động quân sự đáp trả và sự can dự của một số bên, làm phức tạp thêm tình hình an ninh khu vực Trung Đông, kéo theo nhiều hệ quả khó lường hơn nữa./.
Trương Anh Tuấn
