(HPĐT)- Ngày 13-3, tại căn cứ hải quân ở San Diego, California, Tổng thống Mỹ Joe Biden cùng Thủ tướng Anh Rishi Sunak và Thủ tướng Australia Anthony Albanese công bố chi tiết về việc xây dựng đội tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân cho xứ sở “chuột túi” trong khuôn khổ Hiệp ước an ninh ba bên Australia - Anh - Mỹ (AUKUS) “vì một Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương rộng mở và tự do”. Tuy nhiên, thỏa thuận này đang gây nhiều luồng thông tin trái chiều trong dư luận quốc tế.
Thủ tướng Australia Anthony Albanese, Tổng thống Mỹ Joe Biden, Thủ tướng Anh Rishi Sunak (từ trái qua phải) tại lễ công bố thỏa thuận về tàu ngầm hạt nhân lớp SSN-AUKUS ngày 13-3 ở cảng Hải quân Mỹ tại San Diego, California. Ảnh: Financial Times
Nhiều sự quan ngại
Trước hết, đây là lần đầu Mỹ chia sẻ công nghệ động cơ đẩy tàu ngầm sử dụng nhiên liệu hạt nhân tối mật của mình kể từ khi làm điều tương tự với Anh những năm 1950. Đây cũng là lần đầu các quốc gia khai thác “lỗ hổng” trong Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) năm 1968. Mặc dù NPT cấm phổ biến vũ khí hạt nhân, song lại cho phép sử dụng vật liệu phân hạch cho mục đích quân sự không gây nổ như động cơ đẩy, miễn là có sự giám sát của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA). Điều này khiến nhiều nhà quan sát lo ngại các nước khác sẽ “theo chân”, thậm chí làm cái cớ che giấu vật liệu phân hạch đã làm giàu khỏi sự giám sát quốc tế.
Thứ hai, với ngân sách lên tới 368 tỷ AUD (244,36 tỷ USD) trải dài ba thập niên cho chương trình trên, có nghĩa là mỗi năm Australia sẽ phải trích 0,15% GDP để chi cho dự án này, bao gồm cả việc đào tạo nguồn nhân lực, xây dựng cơ sở hạ tầng, mua sắm và duy trì hoạt động của các tàu ngầm. Đây là khoản tiền không nhỏ đối với Australia, gây không ít lo ngại trong dư luận quốc gia này.
Thứ ba, dư luận lo ngại vấn đề an toàn hạt nhân và xử lý rác thải hạt nhân. Trong thỏa thuận trang bị tàu ngầm vừa đạt được với Australia, Anh và Mỹ cam kết cung cấp toàn bộ vật liệu hạt nhân, đồng thời cho biết các tổ máy điện hạt nhân không cần tiếp nhiên liệu trong suốt thời gian sử dụng tàu ngầm. Cam kết này cho thấy có thể Australia không tham gia vào quá trình chế tạo các tổ máy điện hạt nhân, nên dường như không cần lo ngại quá nhiều về vấn đề an toàn hạt nhân trong quá trình này. Tuy vậy, rủi ro vẫn có thể xuất hiện trong quá trình lắp đặt, sử dụng tại Australia cũng như việc xử lý nhiên liệu hạt nhân khi tàu ngầm hết hạn sử dụng. Bên cạnh đó, người dân các bang Victoria, Queensland, Nam Australia, Tây Australia phản đối việc xây dựng cơ sở xử lý rác thải hạt nhân tại bang của họ.
Phản ứng trái ngược
Ngay lập tức, Nga và Trung Quốc lên tiếng phản đối thỏa thuận nêu trên. Phát biểu trên truyền hình cùng ngày 13-3, Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov nhấn mạnh, AUKUS cùng nỗ lực xây dựng một NATO tại châu Á. Sau đó 1 ngày, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc cảnh báo, tuyên bố chung chứng tỏ ba nước này vì lợi ích địa chính trị của mình, hoàn toàn coi thường mối quan ngại của cộng đồng quốc tế và đang đi xa hơn trên con đường sai lầm và nguy hiểm.
Trong khi đó, Liên minh châu Âu lại nhấn mạnh yếu tố NPT trong triển khai AUKUS. Đài CBC (Canada) dẫn lời một số tướng lĩnh, chuyên gia nước này nhận định sự vắng mặt của Ottawa trong AUKUS là tín hiệu đáng ngại. Còn theo Quỹ nghiên cứu các nhà quan sát (ORF) của Ấn Độ, dù tỏ thái độ ủng hộ Australia, song New Delhi dường như không hào hứng với viễn cảnh tàu ngầm hạt nhân của Canberra hoạt động trong khu vực.
Nhật Bản, Hàn Quốc, hai đồng minh của Mỹ ở Đông Bắc Á ủng hộ thỏa thuận này. Đông Nam Á tỏ ra thận trọng hơn khi Indonesia, Malaysia mong các bên sẽ giữ đúng cam kết phi hạt nhân hóa; Campuchia hy vọng thỏa thuận không làm leo thang căng thẳng khu vực; Singapore tin tưởng AUKUS sẽ đóng góp tích cực vào hòa bình, ổn định của Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.
Theo nhận định của các chuyên gia phân tích quốc tế, ở thời điểm hiện tại, vẫn còn quá sớm để nhận định về kết quả của thỏa thuận tàu ngầm hạt nhân AUKUS, đặc biệt khi đây là kế hoạch kéo dài hàng chục năm này. Song chắc chắn rằng những gì được công bố ngày 13-3 vừa qua là dấu mốc lớn trong hợp tác quân sự giữa Mỹ, Anh và Australia nói riêng và tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương nói chung./.
xuân nhi (tổng hợp)
