Xoan - một loài cây không cần trồng, không cần chăm bón vẫn phát triển tốt. Ở làng quê Bắc bộ có rất nhiều xoan. Thân cây thẳng tắp, cành nhỏ và dẻo dai nên chim sâu hay chọn cành xoan làm tổ. Tán lá mọc tập trung trên ngọn cây, không xòe rộng, cành lá như bàn tay vẫy. Tuổi thơ của bọn trẻ quê tôi gắn với những trò chơi liên quan tới quả xoan. Mỗi buổi tan trường bọn trẻ chia là hai phe chơi trò "chiến tranh". Mỗi đứa lăm lăm cây súng cao su trên tay, quả xoan được bỏ đầy hai túi quần làm đạn. Khi “trận chiến” bắt đầu, đống rơm dưới gốc cây xoan thành chiến hào chiến đấu. Những trận chiến chỉ phân thắng bại khi "đạn" của một trong hai bên đã hết, cả phe xin hàng. Phe thắng trận lộn ngược các túi quần dốc hết đạn trong túi ra ném về phe bại trận. Một trận chiến hỗn độn giữa quả xoan và rơm rạ. Lũ trẻ lớn lên cùng cây xoan.
Hoa xoan khi nở, màu tim tím nhàn nhạt mong manh như những hạt mưa phùn. Cánh mỏng như tơ. Mưa phùn lất phất rơi nhẹ trên cánh hoa cũng đủ nặng làm rụng những bông hoa lấm tấm xinh xinh. Cánh hoa phủ lớp lớp trên con ngõ nhỏ, đậu trên áo người qua. Lũ trẻ lớn lên theo chiều cao của rặng xoan.
Lại nhớ, mùa hoa xoan cũng là mùa tuyển quân vào bộ đội. Bạn bè tôi đứa tòng quân, đứa vào đại học đều mang theo những kỷ niệm của tuổi thơ. Những cuộc chia tay dưới gốc xoan. Gió lay nhẹ, hoa xoan đậu trên tóc cô gái, chàng trai nhặt những cánh hoa mong manh. Đôi mắt cô ngấn nước nhìn anh. Anh lên đường mang theo hình bóng người con gái anh yêu với bông xoan tim tím đậu trên tóc. Cây xoan trở thành nhân chứng của tình yêu đôi lứa.
Mùa mưa bão, Bắc bộ thường hứng những trận bão từ tháng 7 đến tháng 9 âm lịch. Cây oằn mình chịu những trận bão điên cuồng của thiên nhiên. Cành răng rắc, lá xoan ngập vườn. Cơn bão đi qua, người nông dân quê tôi thu gom lá xoan lại mang ra ruộng làm phân xanh, tốt cho lúa.
Thân cây xoan thẳng làm gỗ đóng giường, tủ, bàn, ghế đều rất đẹp và không bị mối mọt. Các cụ thường bảo: Gỗ xoan đắng nên mối mọt không thích ăn. Riêng tôi lại liên tưởng, cây xoan thẳng như tính cách người quân tử. Luôn thẳng thắn, can trường đương đầu với khó khăn mưa bão để bảo vệ làng quê và con người Việt Nam.
Mai Hà
