Kỳ 2: Những ngày đầu của báo chí cách mạng (1925-1945)
Từ đầu những năm 20 của thế kỷ 20, tư tưởng lý luận cách mạng vô sản được truyền bá vào Việt Nam qua báo Le Paria của Hội Liên hiệp thuộc địa, L' Humanité của Đảng Cộng sản Pháp, Inprekorr của Quốc tế Cộng sản. Cuối năm 1924, Nguyễn Ái Quốc, phái viên của Quốc tế Cộng sản và là Ủy viên Bộ Phương Đông của Quốc tế được cử đến Hoa Nam để trực tiếp chỉ đạo cách mạng Việt Nam và một số nước Đông Nam Á.
Cùng với việc mở lớp, kết nạp đoàn viên mới, Người chủ trương xuất bản báo Thanh niên, ra số 1, ngày 21-6-1925. Đây là một phương thức hoạt động hoàn toàn mới lạ: vừa tổ chức, huấn luyện, vừa ra báo. Những đoàn viên, thanh niên cộng sản chỉ biết đến hình thức tuyên truyền miệng, kết nạp đoàn, chưa từng nghĩ đến xuất bản, viết và in báo.
Về danh nghĩa, lúc đầu báo không công bố là cơ quan ngôn luận của tổ chức nào, thực tế là của Thanh niên cộng sản đoàn. Về sau, Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên (thường gọi là Việt Nam Thanh niên cách mạng đồng chí hội) ra đời, báo Thanh niên được gọi là cơ quan của Tổng bộ Hội Thanh niên xuất bản cho đến cuối năm 1929, khi Hội kết thúc vai trò lịch sử của mình. Sau báo Thanh niên, Nguyễn Ái Quốc lập ra báo Kông Nông để tuyên truyền, giáo dục lòng yêu nước cho công nhân và nông dân theo quan điểm của chủ nghĩa xã hội khoa học (1926); báo Lính Kách mệnh (1927) để vận động, giác ngộ binh lính người Việt trong quân đội Pháp không chịu làm công cụ cho kẻ thù đàn áp đồng bào, liên minh với công nông làm cách mạng.
Tháng 4-1927, Tưởng Giới Thạch cầm đầu cuộc chính biến, làm cho tình hình chính trị Trung Quốc thay đổi xấu đi. Những người cách mạng Việt Nam hoạt động ở Quảng Châu chuyển vào hoạt động bí mật, Nguyễn Ái Quốc đi Thượng Hải rồi đi Liên Xô. Báo Thanh niên vẫn tiếp tục xuất bản, nhưng báo Kông Nông và Lính Kách mệnh ngừng xuất bản.
Ngày 1-10-1929, báo Búa liềm, cơ quan ngôn luận trung ương của Đảng Cộng sản Đông Dương ra số 1, do Trịnh Đình Cửu, Ủy viên Trung ương lâm thời phụ trách. Báo in bằng giấy sáp, chữ viết tay, mỗi số 50 bản. Số cuối cùng, số 9, ngày 5-2-1930.
Cùng với báo của trung ương, một hệ thống báo chí của Đảng Cộng sản Đông Dương, từ các tỉnh đảng bộ, công hội, học sinh hội, đến một số chi bộ ra đời trên cả nước. B
áo của Đảng viết theo Tuyên ngôn được thông qua trong ngày thành lập, dựa theo Luận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa của Đại hội lần thứ 6 Quốc tế Cộng sản năm 1928.
Tháng 8-1929, Đảng Cộng sản An Nam thành lập, có tổ chức cơ sở ở Nam Bộ và một số chi bộ ở Hoa Nam. Chi bộ Đảng Cộng sản An Nam ở Thượng Hải ra báo Đỏ, cũng viết tay trên giấy sáp.
Theo tài liệu chưa đầy đủ, kể từ tờ Thanh niên mở đường đến cuối năm 1929, có hơn 50 tờ báo và tạp chí của Hội Thanh niên, Đảng Cộng sản Đông Dương và Đảng Cộng sản An Nam. Có tờ ra được khoảng 200 số (chưa có con số xác định) như Thanh niên; có tờ ra được vài chục số, thậm chí một vài số. Đây là những di sản quý của báo chí cách mạng Việt Nam thời kỳ đầu và của báo chí Việt Nam nói chung.
Theo thống kê của Phủ Toàn quyền, đến tháng 6- 1936, cả nước có 230 tờ báo, tạp chí, tập san các loại. Bình quân hằng năm tăng gần 5%, đến 6 tháng cuối năm 1939 dừng lại.
Báo cách mạng lần đầu xuất hiện công khai trên mặt trận báo chí. Phần lớn báo cách mạng ra mắt công chúng dưới hình thức nửa hợp pháp và hợp pháp, chỉ có khoảng trên 10 tờ là xuất bản bí mật. Việc giao lưu giữa báo chí trong nước và nước ngoài mở rộng từ cuối năm 1936. Nhiều tờ báo, nhất là báo cách mạng được gửi đi Pháp, Trung Quốc, đến với Quốc tế Cộng sản. Mặt khác, chúng ta có điều kiện tiếp nhận báo chí xuất bản ở nước ngoài bằng cách công khai nhập và bày bán ở các hiệu sách, quầy báo bán lẻ và qua bưu chính phát hành; chưa kể những tạp chí cộng sản in bằng chữ Pháp đi bằng con đường bí mật đến Trung ương Đảng và các xứ uỷ.
Đầu năm 1939, báo từ trong nước ra, ngoài nước vào bị hạn chế, thu hụt dần. Đến ngày sắp bước vào chiến tranh, các pháp lệnh cấm Đảng Cộng sản hoạt động ở Pháp và các thuộc địa của Pháp được ban hành, việc giao lưu báo chí giữa ta với nước ngoài cũng bị cấm hẳn.
Báo chí bí mật xuất bản trong thời kỳ 1939- 1945 xét về một mặt - mặt bất hợp pháp thì cũng giống như những tờ báo tiền thân, từ khởi thủy đến đầu năm 1936. Nhưng về khí thế, nội dung phản ánh rõ hướng đi tới ngày toàn thắng.
