Làng cổ Đường Lâm.
Theo số liệu thống kê, vùng đồng bằng sông Hồng có khoảng 3.500 làng, hình thành khoảng từ 500 năm hoặc lâu hơn, sớm nhất cũng là 200 năm ở khu vực lấn biển Thái Bình… Thế nhưng, sự thay đổi mạnh mẽ trong quá trình phát triển tất yếu của làng xã mang lại các tác động tích cực về đời sống kinh tế, cơ sở hạ tầng xã hội và các giá trị tinh thần theo xu hướng hội nhập. Bên cạnh đó, cũng xuất hiện những nguy cơ phá vỡ cấu trúc và tác động tiêu cực tới giá trị truyền thống của làng từ nhiều góc độ khác nhau.
Trong khi đó, công tác bảo tồn giá trị di sản làng xã thiếu tính tổng thể và gặp nhiều vướng mắc. Về bảo tồn tổng thể, cả nước hiện chỉ có 2 khu vực làng xã được công nhận Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia là các làng cổ ở Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội) và làng cổ Phước Tích (Huế). Phần lớn các di tích khác bảo tồn ở dạng quần thể nhỏ hoặc công trình đơn lẻ, cơ bản tập trung vào đình, chùa, đền… Còn lại là do người dân tự thực hiện, kết hợp bảo tồn với tôn tạo, cải tạo hoặc xây mới trên nền các công trình cũ. Rất nhiều các công trình truyền thống khác như nhà cổ, cổng nhà, giếng, cầu đá…đã và đang bị phá bỏ, thay thể bởi không còn chức năng phù hợp trong môi trường sống mới. Nếu so sánh những gì đã có tại làng Chèm (Thụy Phương), Ngọc Hà, Phú Thượng (Hà Nội)… những năm 90 của thế kỷ trước với hiện nay, mới thấy tiếc nuối vì những cảnh quan, kiến trúc truyền thống đã hầu như biến mất trong làn sóng phát triển của những công trình xây mới.
KTS Lê Thành Vinh, nguyên Viện trưởng Viện Bảo tồn di tích đánh giá, đã có những “đụng độ” nhất định trong việc hội nhập, bởi sự trái ngược khá rõ giữa văn hóa công nghiệp và văn hóa làng” theo ông Vinh, việc cải thiện, xây dựng và “hiện đại hóa” các cơ sở hạ tầng trong làng truyền thống như thay thế đường gạch vỉa nghiêng bằng đường bê tông, xây mới các kiến trúc cao tầng xen lẫn hay thay thế các ngôi nhà cổ, bê tông hóa kiến trúc, “trẻ hóa” di tích, thu hẹp các không gian xanh, mặt nước… phá vỡ cấu trúc và cảnh quan không gian làng. Xây những ngôi nhà cao tầng kiểu nhà phố khép kín với rất ít sân vườn, cây xanh, không chỉ lạc lõng trong không gian làng, mà còn mất đi tính cộng đồng và sự gắn bó hữu cơ với môi trường thiên nhiên trong lối sống ở làng xã. “Sự yếu kém trong quản lý, sự phối hợp lỏng lẻo hay chồng chéo đều dẫn đến nguy cơ không kiểm soát được sự phát triển tự phát, tùy tiện của các cá thể trong cộng đồng và các giá trị truyền thống dễ dàng bị phá vỡ nhanh chóng”.
Với thực tế trên, có thế thấy nguy cơ mất mát các giá trị di sản truyền thống trong các làng xã là rất lớn, trên cả chiều rộng lẫn chiều sâu. PGS Phạm Hùng Cường, Trưởng Khoa Kiến trúc và Quy hoạch (Trường Đại học Xây dựng) cho rằng, việc bảo tồn chỉ có thể thực hiện được khi có sự tham gia của cộng đồng. Bởi với hàng vạn các thành tố di sản bé nhỏ trong làng xã như cổng nhà, cầu, quán, điếm, miếu, lũy tre, ao làng, cổng ngõ, cổng nhà, do người dân và cộng đồng đang trực tiếp sử dụng… dù rất muốn thì Nhà nước cũng không thể quản lý và chi trả cho bảo tồn trùng tu tôn tạo như một di tích cho tất cả. Chỉ khi cộng đồng nhận thức được rõ giá trị và có ý thức gìn giữ, có hành động bảo vệ trực tiếp thì mới có thể giữ được.
Tuy nhiên, để có thể làm được việc này, lại cần đến sự vào cuộc trước tiên của các nhà chuyên môn. Các nhà chuyên môn phải có sự khảo cứu để nhận diện các giá trị di sản trong bối cảnh mới, có các định hướng giải pháp khoa học trong việc tạo nên sự thích ứng của di sản, từ đó tuyên truyền cho cộng đồng nhận thức và hiểu phương pháp bảo tồn thích ứng và thực hiện. Hết sức tránh những hiểu lầm, nhận diện sai giá trị dẫn đến hủy hoại di sản. Theo PGS.TS Nguyễn Quốc Hùng, Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia ViệtNam: “Để có thể xác định tương đối chính xác việc bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa làng Bắc Bộ, trước hết cần triển khai tổng kiểm kê, lập sổ thống kê các làng. Lên bản đồ hiện trạng các làng cổ trên toàn vùng”.
Đối với những làng còn nguyên vẹn chưa bị tác động bởi quá trình đô thị hóa, chưa có nhà tầng, chưa có nhiều nhà mái bằng, chứa đựng nhiều di sản văn hóa giá trị đáp ứng các tiêu chí di tích quốc gia, có thể lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp quốc gia. Đối với những làng đã bị tác động một phần bởi quá trình đô thị hóa như việc xuất hiện các nhà tầng, nhà mái bằng, việc sửa sang đường xá, hồ ao, theo kiểu mới, nhưng các thiết chế tín ngưỡng và tôn giáo, văn hóa xã hội và những ngôi nhà ở dân gian truyền thống vẫn được giữ gìn có thể lựa chọn bảo tồn một phần hoặc một số thiết chế có giá trị.
Minh Hải
