Phục hồi nghề truyền thống
Trong ánh nắng hanh hao mùa đông, tìm về nhà ông Hoàng An Thái, một trong số ít hộ chưa từng bỏ nghề ở Lạng Côn. Bên khu vườn la liệt phên phơi bánh đa, ông Thái trầm ngâm kể về thăng trầm của cái nghề mà nhiều thế hệ trong gia đình gắn bó. Khoảng hơn 10 năm trước, nghề làm bánh đa ở Lạng Côn mai một và đứng trước nguy cơ thất truyền. Có nhiều lý do, nhưng nguyên nhân chủ yếu là do xay bột bằng cối đa, tráng bằng tay dẫn tới năng suất thấp trong khi việc kết nối giữa sản xuất với thị trường chưa được chú ý mà chủ yếu “tự sản, tự tiêu”. Những hộ gắng gượng theo nghề nếu không có mối giao ổn định là các quán ăn, nhà hàng, phải bán dạo ở những điểm du lịch.
Giữa lúc người già héo hắt vì suốt ngày đi ra đi vào, trong khi lớp trẻ rủ nhau bỏ làng đi buôn hoặc làm công nhân tại các xưởng, xí nghiệp giày da, cách đây chừng 7 năm, chuyện “động trời” xảy ra. Chẳng biết học ở đâu, ông Hoàng Văn Phẩy dựng xưởng xây lò rồi thuê người lắp ráp dây chuyền làm bánh đa. Nhiều người nhìn ông với con mắt nghi ngại bởi cả trăm, cả nghìn năm qua, họ quen với việc tối trước khi đi ngủ thì “trông trời, trông đất, trông mây” rồi quyết định có ngâm gạo hay không. Tờ mờ sáng, thậm chí khi lũ gà trống còn chưa cất tiếng gáy, trở mình dậy xay gạo rồi nhóm lò tráng bánh. Tuy chuyện làm bánh theo dây chuyền chưa từng có tiền lệ nơi đây, nhưng cũng không ít người thấy việc làm “khác người” của ông Phẩy lại khấp khởi với hy vọng, biết đâu thành công!
 |
| Ngoài bánh đa mặn và ngọt truyền thống, người Lạng Côn làm thêm bánh đa gấc mỗi dịp Tết Nguyên đán. |
Sau khi dây chuyền sản xuất bánh đa của ông Phẩy đi vào hoạt động, cả làng “mắt tròn, mắt dẹt” bởi cũng chỉ với 3-4 nhân công, trong khi sản xuất theo phương thức truyền thống, mỗi ngày chỉ chừng 200-300 bánh, gia đình ông làm ra cả ngàn chiếc. Thế rồi, nhiều hộ học theo, không ít người bỏ nghề cả chục năm cũng quay lại với nghề truyền thống. Hiện chỉ tính riêng những hộ sản xuất lớn (số lượng trên 1.000 chiếc/ngày), thôn Lạng Côn có chừng hơn 40. Còn hộ sản xuất với quy mô nhỏ, khoảng trên 30. Con số quá ấn tượng so với cách đây hơn 10 năm khi cả làng chỉ có dăm bảy gia đình theo nghề.
Giờ, người Lạng Côn vẫn giữ công thức cùng sự chăm chỉ không khác mấy so với trước. Bánh mặn, cứ 10kg gạo cho 0,2kg muối cộc. Loại ngọt, 10kg gạo cho 2kg đường trầm hoặc đường đen, thêm quế chi, gừng xay nhỏ. Còn công việc, vẫn bắt đầu từ sáng sớm và kết thúc lúc trưa trầy, trưa trật. Tuy nhiên, nhờ có máy móc và sản xuất theo dây chuyền, người làm nghề nhàn hơn hẳn. Xay 1 tạ gạo thành bột, nếu bằng tay mất cả chục tiếng, trong khi bằng máy chỉ chừng hơn 1 tiếng. Khi bột được trộn các loại gia vị, nguyên liệu đi kèm, một người liên tục múc lượng vừa phải đổ vào khuôn i-nox có đường kính khoảng 20cm, dày 0,2cm rồi gạt phẳng, rắc vừng lên trên. Khuôn bánh sau đó chạy dọc theo băng chuyền dài trên dưới 4 mét, bên dưới có nồi nước đun sôi bằng than hoặc điện, hơi nước sẽ làm chín bánh. Một người đứng cuối băng chuyền lấy bánh ra phên để người khác đưa đi phơi nắng.
Trăn trở làng nghề
Dù vẫn phụ thuộc vào thời tiết như trước, nhưng giờ, nghề làm bánh đa ở Lạng Côn bớt vất vả hơn trước trong khi cho thu nhập cao hơn nhiều. Hiện trung bình lao động chính làm nửa ngày kiếm được trên dưới 200 nghìn đồng, còn phụ việc, chủ yếu người già và trẻ nhỏ, cũng có trên dưới 100 nghìn đồng. Vì thế, lớp thanh niên trước bỏ làng đi buôn hay làm công nhân giày da, giờ trở về làng. Nhiều người, trong đó có anh Phạm Ngọc Thạch, mạnh dạn thu mua bánh đa của các hộ làm nghề, thuê người nướng rồi đóng gói giao các đại lý, quán ăn, nhà hàng… trong và ngoài thành phố. Anh Thạch cho biết, một ngày, anh cùng 2 người nữa “nướng hết công suất” được hơn 3.000 bánh. Thời gian đầu, do chi phí nhân công, xăng dầu phục vụ việc chuyên chở tới nơi tiêu thụ, than hoa… thấp, nên cũng “kiếm được”. Tuy nhiên, do chi phí “đầu vào” ngày càng tăng trong khi “đầu ra” không thay đổi, mức thu nhập giảm rõ rệt. Không chỉ người làm dịch vụ như anh Thạch mà cả những hộ làm nghề cũng chịu chung cảnh này.
 |
| Dù có thể sản xuất tới 3.000-4.000 chiếc/ngày, nhưng hiếm khi, dây chuyền sản xuất của gia đình ông Hoàng An Thái hoạt động hết công suất. |
Được biết, từ gần 10 năm nay, dù giá nhiều hàng hoá, dịch vụ liên tục tăng nhưng bánh đa Lạng Côn vẫn không thay đổi: 1.100 đồng/chiếc loại chưa nướng và 1.800 đồng/chiếc loại nướng. Vì thế, thu nhập của người làm nghề giảm. “Chúng tôi muốn tăng giá khi giá than, điện, gạo… liên tục tăng, tuy nhiên, thương lái không chấp nhận. Hiện việc sản xuất phụ thuộc hoàn toàn vào họ. Buổi trước họ đặt bao nhiêu, hôm sau làm bấy nhiêu, nếu làm dư chẳng biết bán cho ai. Nhà mình tăng giá, họ mua của những nhà khác với giá cũ, khi đó không những mấy trăm triệu đồng đầu tư làm dây chuyền sản xuất đổ xuống sông xuống biển, mà nhà mấy miệng ăn chẳng biết trông vào đâu”, vừa chia sẻ với khách, chị Hoàng Thị Lệ vừa thoăn thoắt đôi tay chan bột, gạt phẳng và rắc vừng đen lên bề mặt những chiếc bánh đa gấc. Đây là loại sản phẩm mà người làm nghề ở Lạng Côn dành tặng bạn bè, người thân mỗi dịp Tết đến, Xuân về. Theo lời chị Lệ, dù giá bánh đa ở Lạng Côn không thay đổi trong gần 10 năm qua, nhưng thương lái bán cho người tiêu dùng lại liên tục tăng, từ 2.500 đồng/chiếc lên 3.000 đồng, 3.500 đồng đến 4.000-5.000 đồng/chiếc như hiện nay. Chênh lệch giữa giá mua vào và bán ra ngày càng lớn khiến thương lái kiếm lãi ngày càng nhiều trong khi đó, khoản thu nhập của người làm nghề liên tục giảm với gánh chịu chi phí nhân công, giá gạo, than, điện… tăng.
Lúc rời đi nắng lên tới đỉnh đầu, nhìn những phên bánh đa gấc đỏ thắm, dù mừng về nghề truyền thống phục hồi và phát triển, nhưng trong lòng nặng trĩu với những trăn trở của người dân Lạng Côn. Dù tìm tòi và sáng tạo đến mấy, nhưng nếu sợi dây kết nối với thị trường tiếp tục lỏng lẻo và phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái như hiện nay, bánh đa bị ép giá khiến thu nhập của người làm nghề liên tục bị giảm sút, chẳng mấy nghề lại thêm một lần nữa đứng trước nguy cơ mai một và thất truyền.
Thái Phan
