Hồi hương cổ vật
Khi báu vật quay về cố hương
Cuối năm 2023, sự kiện hồi hương ấn “Hoàng đế chi bảo” của vương triều Nguyễn đánh dấu cao trào của phong trào hồi hương cổ vật ở Việt Nam. Hòa chung nỗ lực chung của chính quyền các cấp và những tổ chức, cá nhân yêu di sản trong nước và ngoài nước, đầu tháng 6-2024, chủ nhân Sưu tập An Biên - ông Trần Đình Thăng vừa đấu giá thành công và hồi hương 6 hiện vật gốm hoa lam thời Lê về đến Hải Phòng…
Cổ vật Việt lưu lạc xứ người
Theo giới nghiên cứu, sưu tập cổ vật, đồ gốm sứ Việt Nam nói riêng, cổ vật Việt Nam nói chung, “chảy” ra nước ngoài theo nhiều con đường khác nhau, trong nhiều thời điểm khác nhau. Từ những năm đầu thế kỷ 20, nhiều nhà sưu tập cổ vật người châu Âu đã sưu tập và đưa về chính quốc rất nhiều món cổ vật Việt Nam, trong đó có gốm sứ. Tiếp theo, những người lính viễn chinh quân đội Pháp và sau đó là quân đội Hoa Kỳ cũng đã “nhặt nhạnh” nhiều cổ vật mang về nước, như là vật kỷ niệm một thời chinh chiến ở Việt Nam. Sau năm 1954 và đặc biệt là sau năm 1975, nhiều người Việt Nam khi ra định cư ở nước ngoài đã mang theo nhiều cổ vật gia bảo để làm “của” nơi xứ người. Thế rồi, vì một lý do nào đó, họ (hoặc thân nhân của họ) lại mang những món gia bảo ấy rao bán trong các cuộc đấu giá đồ cổ ở nước ngoài… Bởi vậy, trong khi nhiều bảo tàng trong nước hiện còn mờ nhạt dòng hiện vật gốm cổ thì các bảo tàng và bộ sưu tập tư nhân ở nước ngoài lại trưng bày và mang đi đấu giá nhiều món hiện vật gốm quý của Việt Nam.
Ông Nguyễn Bá Thanh Long, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Di sản Việt Nam, Phó chủ tịch Hội Cổ vật Hải Phòng thông tin, Hải Phòng là miền đất có lịch sử lâu đời, giàu di sản và tài sản văn hóa, một trong những cửa ngõ giao thương quan trọng của Việt Nam với thế giới. Những năm gần đây, các nhà sưu tập Hải Phòng tích cực nghiên cứu, sưu tập cổ vật Việt Nam từ thời dựng nước đến triều Nguyễn, thuộc đủ các loại chất liệu: đá, đồng, gốm, gỗ… với nhiều loại hình đa dạng, văn hóa đặc sắc, chứng tỏ sự tinh tế và tâm huyết của người dân Hải Phòng nói chung và những nhà sưu tập nói riêng đối với di sản văn hóa dân tộc. Cùng với cả nước, các nhà sưu tập Hải Phòng luôn đau đáu việc hồi hương các cổ vật Việt Nam ra nước ngoài, trong đó, nổi bật là việc nhà sưu tập tư nhân Trần Đình Thăng, chủ nhân Sưu tập An Biên lần đầu tiên thực hiện hồi hương lô cổ vật lớn nhất, giá trị nhất từ trước đến nay. Là người đam mê sưu tập dòng gốm cổ, ông Thăng luôn tìm kiếm những hiện vật gốm quý trong và ngoài nước. “Cách đây khoảng 2 tuần, ông Thăng nhận được thông tin tại Nhà đấu giá Singapore đang đấu giá lô cổ vật của ngài Adrian Zecha, chủ khách sạn và là nhà sáng lập Tập đoàn Aman Resort, sưu tập từ những năm 60-80 của thế kỷ trước, trong đó, có nhiều hiện vật gốm cổ Việt Nam giá trị. Ông Thăng lập tức tham gia, đấu giá thành công và hồi hương lô cổ vật giá trị nhất từ trước đến nay đưa về Hải Phòng…”, ông Long cho hay.
Phát huy giá trị cổ vật trên quê hương
Trong lô cổ vật của ngài Adrian Zecha được mang ra đấu giá, ông Trần Đình Thăng lựa chọn được nhóm cổ vật gốm hoa lam thời nhà Lê và đấu giá thành công với mức giá có món cao gấp 10 lần so với mức giá niêm yết. 6 hiện vật gốm hoa lam được hồi hương, gồm: 2 đĩa đường kính lớn 36 cm, hoa văn trang trí theo lối mãn họa. Trong đó, 1 đĩa lòng trong thành vẽ cúc dây hình chữ S mềm mại, chỉn chu; giữa là một thiên nga đôi cánh dang rộng, đằng vân chiều từ phải sang trái theo mô tuýp truyền thống của người Việt từ văn hoá Đông Sơn. 1 đĩa vành miệng có gờ khắc cánh sen; thành trong trang trí 2 băng hoa lá, giữa vẽ 1 con cá bơi, hai khóm rong và các hình nhỏ thể hiện loài thuỷ sinh. 2 bình nhỏ gồm 1 bình cao 19cm, tạo dáng hình cầu, cổ cao, miệng đứng, Trang trí vành miệng là băng đồng tiền, cổ vẽ lá chuối, vai cánh sen, thân cúc dây, phần dưới vẽ băng cánh sen trong có vòng xoắn ốc và 1 bình cao 17cm, có cấu hình cầu dẹt, miệng loe, cổ thon cao, đồ án trang trí văn hình học, băng cánh sen kép, cúc dây, hoa cúc vẽ mãn khai hình mặt trời. 1 ấm cao 18,5cm, có nắp, cổ cao dáng trụ, quai cong, lối trang trí mãn họa chia ô dọc theo thân, trong vẽ sen, cúc, dải mây nước. 1 hộp có đường kính 19cm, cao 11cm, gồm 2 phần: Nắp và thân, khớp với nhau thành hộp hình khối cầu dẹt và hoa văn trang trí trở thành một bức tranh hoàn chỉnh... Gốm hoa lam là dòng gốm phát triển rực rỡ triều Lê - Mạc, được cho là thời kỳ huy hoàng nhất của gốm Đại Việt. Đồ gốm giai đoạn này ngoài phục vụ nhu cầu sử dụng trong nước còn xuất khẩu đến nhiều nơi trên thế giới. Những lò gốm nổi tiếng, như: Bát Tràng, Chu Đậu… có quy trình công nghệ tiến bộ từ khâu lựa chọn đất, nhiệt độ nung, phương pháp chống dính và đã có lam Hồi sử dụng trong gốm Việt…
Sau khi đấu giá thành công, đăng ký và được Sở Văn hóa và Thể thao cấp giấy phép nhập khẩu cổ vật hồi hương, chủ nhân Sưu tập An Biên trực tiếp sang nước ngoài mang về. Số hiện vật này khi về đến Việt Nam lập tức được đưa vào trưng bày chuyên đề “Bảo vật quốc gia - Sưu tập An Biên” tại Bảo tàng Hải Phòng. Trưng bày diễn ra từ nay đến hết tháng 12-2024, không chỉ trưng bày hàng trăm cổ vật quý chia thành bốn không gian văn hóa: Cổ vật thuộc Nhà nước Đại Việt, thế kỷ 11-19; cổ vật Trung Hoa, thế kỷ 9-19; cổ vật thời Bắc thuộc, thế kỷ 5 trước Công nguyên đến thế kỷ 9 và bộ tượng Phật gỗ, đá thế kỷ 17-19; bộ Kim phẩm Thánh cung Đền Nghè mà còn phát huy giá trị của 18 bảo vật quốc gia thuộc Sưu tập An Biên. “Như vậy, Sưu tập An Biên thực hiện 3 mục tiêu lớn là: Bảo tồn, phát huy và hồi hương cổ vật. Hoạt động này cũng tạo “bề dày” cho chủ đề “Bừng sáng miền di sản” của Lễ hội Hoa Phượng Đỏ - Hải Phòng 2024”, ông Trần Đình Thăng nhấn mạnh.
HẢI HẬU
Các cổ vật được hồi hương tại Hải Phòng. Ảnh: Đỗ Hiền
Các cổ vật được hồi hương tại Hải Phòng. Ảnh: Đỗ Hiền
Du khách tham quan các cổ vật được hồi hương tại Hải Phòng. Ảnh: Đỗ Hiền
Sổ tay văn hóa
Cần có chính sách linh hoạt trong hồi hương cổ vật
Từ năm 1990, nhà nghiên cứu Trần Đức Anh Sơn âm thầm theo dấu cổ vật Việt đang lưu lạc ở nước ngoài. Ông nhận thấy cổ vật nước ta hiện có mặt ở nhiều nơi trên thế giới. Phần lớn bảo tàng lớn ở Nhật Bản lưu giữ rất nhiều đồ gốm cổ Việt Nam như: gốm men ngọc và gốm hoa nâu thời Lý - Trần, gốm hoa lam thời Lê, gốm thời Mạc… Bảo tàng Lịch sử và Nghệ thuật hoàng gia Brussels (Vương quốc Bỉ) sở hữu gần 3 nghìn cổ vật Việt Nam. Thậm chí nơi đây có phòng triển lãm mang tên “Nghệ thuật Việt Nam” trưng bày nhiều đồ gốm, đồ đồng, cổ vật Champa, đồ ký kiểu triều Nguyễn…. Các bảo tàng ở Pháp chủ yếu giới thiệu đồ cổ thời nhà Nguyễn. Trong số cổ vật Việt ở xứ người, rất nhiều cổ vật thuộc hàng quốc bảo, thậm chí chưa từng được giới nghiên cứu trong nước biết đến. Tiến sĩ khảo cổ Nguyễn Thị Hậu từng choáng ngợp trước hơn 100 cổ vật Champa của Bảo tàng Guimet ở Paris, trong đó có ba hiện vật xứng đáng liệt vào hàng quốc bảo. Thông thường các cổ vật trên do nhà sưu tập tư nhân, nhà nghiên cứu của nước họ hiến tặng hay chính bảo tàng săn mua ở các sàn đấu giá.
Theo thăng trầm lịch sử, cổ vật Việt Nam “chảy” ra nước ngoài bằng nhiều đường khác nhau. Trước sự đấu tranh kiên trì của các nước có di sản văn hóa bị thất thoát do chiến tranh và nạn buôn bán cổ vật trái phép, các quốc gia “cựu thực dân” ở châu Âu dần thay đổi quan điểm trong việc trả lại cổ vật về cội nguồn. Nhờ vậy, từ năm 2005, các nước này đã có những động thái mạnh mẽ trong “lộ trình hoàn trả di sản văn hóa” cho các nước bị đánh cắp. Tiên phong là Hà Lan, Ý, Pháp, Đức, Anh… khi họ dần trao trả nhiều cổ vật cho các nước châu Phi và châu Á. Cùng với đó, sự gia tăng hội cổ vật địa phương và nhà sưu tập tư nhân yêu nước cũng là những tín hiệu vui để hồi hương cổ vật, nhất là các cổ vật quý hiếm.
Theo giới chuyên môn, để rộng cửa cho hồi hương cổ vật, Việt Nam cần có chính sách linh hoạt, như miễn thuế nhập khẩu và đơn giản hóa thủ tục với tất cả vật phẩm văn hóa, lịch sử, mỹ thuật … có niên đại trên 100 năm. Những người giàu được chính phủ vận động mua cổ vật và sẽ được miễn giảm thuế thu nhập nhờ vào các hoạt động hiến tặng...
HẢI HẬU
Hải Hậu
