Sân khấu truyền thống
Nỗi lo thiếu nhân lực nghệ thuật
Được xem là “điểm sáng” về nghệ thuật sân khấu, Hải Phòng cũng không nằm ngoài nỗi lo chung của sân khấu truyền thống cả nước về thiếu đội ngũ diễn viên, nhạc công trẻ kế cận. Nguyên nhân là số lượng tuyển sinh đầu vào các ngành này ngày càng ít, thậm chí có những chuyên ngành “trắng” sinh viên. Bên cạnh đó, việc thiếu những chính sách thu hút, đãi ngộ người tài đã khiến nhiều người bỏ nghiệp diễn giữa chừng...
Khó tuyển người trẻ, khó giữ người tài
Câu chuyện sử dụng “ngoại binh” để vào vai chính, solo “đinh” không còn hiếm gặp ở nhiều chương trình, vở diễn thuộc Đề án Sân khấu truyền hình. Nếu như vở kịch kinh điển “Romeo và Juliet” của năm 2023, Đoàn Kịch nói Hải Phòng mời các diễn viên Hà Nội là Thu Quỳnh (vào vai Juliet) và Tiến Lộc (vào vai Romeo) thì đến vở “Macbeth” của năm 2024, vai chính cũng thuộc về Nguyễn Tú (vai Macbeth) và Huyền Sâm (phu nhân Macbeth) đến từ các đơn vị nghệ thuật của thủ đô. Trong khi đó, các diễn viên gạo cội, thừa độ chín về nghề trong đoàn chỉ đành vào… vai phụ. Trưởng Đoàn Kịch nói Hải Phòng Trần Trung Hiếu cho hay, khoảng 5 năm trở lại đây, Đoàn không tuyển được diễn viên trẻ. “Cần nhất là lứa diễn viên tầm 24, 25 tuổi, vừa tốt nghiệp ra trường nhưng họ thường không về Hải Phòng. Nguyên nhân có lẽ bởi chúng ta còn thiếu cơ chế đặc thù để thu hút người trẻ, người tài về với sân khấu truyền thống thành phố. Do vậy, diễn viên chính của Đoàn trẻ nhất nay cũng đã gần 40 tuổi, khó để được sắp xếp vào các vai chính ở lứa tuổi 18, đôi mươi c…”, Trưởng đoàn Trần Trung Hiếu bày tỏ.
Chung tình trạng này là Đoàn Cải lương Hải Phòng với khó khăn lớn nhất là thiếu đội ngũ diễn viên thực lực kế cận. Theo Trưởng đoàn Vũ Gia Thùy, các diễn viên chính đóng vai đào, kép ở đoàn hiện nay cũng đều ở lứa tuổi trên dưới 40 tuổi rồi. Trong những năm gần đây, Đoàn tuyển dụng thêm được một vài diễn viên tốt nghiệp chuyên ngành Cải lương, sinh năm 1997, 2000 về làm việc. Các diễn viên mới được tuyển dụng vào biên chế ở mức lương khởi điểm, được bố trí ăn nghỉ tại Đoàn. Tuy nhiên, để trở thành được đội ngũ diễn viên chính kế cận hay không lại là câu chuyện khác bởi ngoài bằng cấp, các diễn viên này còn phải được đào tạo kỹ năng biểu diễn từ nhỏ, được uốn nắn, thành thục qua các vở diễn lớn, nhỏ. Và, hành trình ấy nhiều năm ấy, không ít diễn viên khó vượt qua để giữ được đam mê với nghề…
Không chỉ 2 đoàn nghệ thuật này, hầu hết lãnh đạo các đoàn nghệ thuật của thành phố đều “đau đầu” trước sự “báo động đỏ” về nhân lực nghệ thuật trong những năm gần đây. Việc huy động diễn viên từ các đơn vị khác ảnh hưởng nhiều đến công việc chuyên môn của các Đoàn và không bảo đảm tính chuyên nghiệp. Tuổi đời trung bình của diễn viên khá cao so với các vai diễn nhưng không tuyển được diễn viên trẻ, tài năng do yêu cầu tinh giản biên chế và chưa có cơ chế đặc thù thu hút tài năng trẻ…
Cần tháo gỡ từ cơ chế
Khi làm việc với Đoàn khảo sát của Ban Tuyên giáo Trung ương về tổng kết 10 năm thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW tại Hải Phòng, Phó chủ tịch UBND thành phố nêu rõ khó khăn cần tháo gỡ. Theo đó, thành phố giao biên chế cho các đoàn nghệ thuật có số lượng nhất định. Số diễn viên nhiều tuổi thì chưa có cơ chế để được nghỉ hưu sớm, trong khi diễn viên trẻ muốn vào thì lại chưa có biên chế. Ngoài ra, tại nhiều cuộc họp, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Trần Thị Hoàng Mai phải than khó về nhân lực nghệ thuật. Theo đồng chí Giám đốc, dù tách ra hay sáp nhập vào thì chỉ có thể giảm được đầu mối là trưởng đoàn, còn lại vẫn cứ phải “người hát chèo thì hát chèo, người hát cải lương thì hát cải lương” chứ không thể một người hát được cả hai loại hình. Hoặc trong một dàn nhạc công, không thể giữ lại người chơi đàn, bỏ người chơi trống được. Do vậy, việc tinh giản 10% nếu cứ đưa vào thực hiện một cách máy móc sẽ làm nhân lực nghệ thuật vốn đã khó càng chồng thêm khó.
Trong báo cáo gửi đại biểu Quốc hội trước phiên chất vấn kỳ họp 7, Bộ trưởng Văn hóa Thể thao Du lịch Nguyễn Văn Hùng cho biết, đặc thù nghệ sĩ, diễn viên được đào tạo trong 7-12 năm, một số bộ môn 15-16 năm. Tuổi đào tạo nghề từ 10 tuổi và phải có năng khiếu. Trong khi đó, thời gian hoạt động biểu diễn bình quân 15-20 năm. Vì vậy, nữ nghệ sĩ 35-40 tuổi và với nam là 40-45 tuổi, hầu như bị suy giảm khả năng biểu diễn, hoạt động chuyên môn. Việc này dẫn đến thực trạng người làm việc trong lĩnh vực nghệ thuật “hết tuổi nghề nhưng chưa đủ tuổi hưu”, khó khăn trong chuyển đổi vị trí việc làm. Đa số những người này không đáp ứng tiêu chuẩn thi, xét tuyển công chức, viên chức nên không thể đảm đương vị trí quản lý, hành chính. Các nghệ sĩ này mong được giải quyết chế độ để nghỉ hưu sớm. Tuy nhiên, quy định hiện hành chỉ cho phép họ nghỉ sớm hơn không quá 5 năm so với quy định (60 tuổi với nam và 55 tuổi với nữ). Vì vậy, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đề xuất đưa viên chức lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn vào “Danh mục nghề, công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm và nghề, công việc đặc biệt nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm”. Điều này giúp họ được xem xét về hưu sớm theo nguyện vọng khi đã tham gia Bảo hiểm xã hội đủ 20 năm. Mức hưởng lương hưu sẽ theo tỷ lệ đóng bảo hiểm. Bộ cũng đề xuất sửa đổi, bổ sung quy định về chế độ phụ cấp ưu đãi nghề nghiệp; bồi dưỡng luyện tập, biểu diễn cho viên chức, người lao động lĩnh vực nghệ thuật phù hợp với thực tiễn…
Mong rằng, việc tháo gỡ cơ chế cần được thực hiện từ Trung ương đến địa phương, nhằm tạo “làn gió mát” thu hút mạnh mẽ nguồn nhân lực nghệ thuật bổ sung vào lớp diễn viên kế cận của thành phố, để những nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị di sản thời gian qua không trở về con số không tròn trĩnh.
HẢI HẬU
Hai diễn viên chính của vở Macbeth đều là “ngoại binh”. Ảnh: Đỗ Hiền
Hai diễn viên chính của vở Macbeth đều là “ngoại binh”. Ảnh: Đỗ Hiền
Hai diễn viên chính của vở Macbeth đều là “ngoại binh”. Ảnh: Đỗ Hiền
Sổ tay văn hóa
Cần có chế độ phù hợp với người làm nghệ thuật
Mỗi khi có vở rối nước, các nghệ sĩ, diễn viên Đoàn nghệ thuật Múa rối Hải Phòng phải ngâm mình hàng giờ dưới nước. Mỗi khi vào mùa biểu diễn cao điểm, nghệ sĩ, diễn viên các đoàn nghệ thuật của thành phố thường phải “thâu đêm suốt sáng” luyện tập không nghỉ với mức lương viên chức khởi điểm, chế đô bồi dưỡng thấp. Chưa kể hoạt động lưu diễn vùng sâu, vùng xa, hải đảo đòi hỏi sức khỏe tốt, hành trang nặng nhọc… Đó là một vài “nỗi niềm khó nói” của những người làm nghệ thuật Hải Phòng.
Mới đây, hình ảnh ca sĩ Du Thiên được đưa đi cấp cứu vì gặp sự cố lúc quay hình cho sản phẩm âm nhạc sắp ra mắt nhận được nhiều quan tâm của người xem, tiếp tục làm dấy lên dư luận về việc đưa một số nghề về nghệ thuật vào Danh mục những ngành nghề nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm. Trước đó, ngày 15-6-2023, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội ban hành Thông tư 05/2023/TT-BLĐTBXH kèm theo Danh mục những ngành nghề nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm có hiệu lực kể từ 30-7-2023; đáng chú ý trong số này có diễn viên kịch và điện ảnh. Trên mạng xã hội, nhiều khán giả bày tỏ quan điểm trái chiều. Một số phản đối rằng diễn viên là nghề “ăn trắng mặc trơn, lên xe xuống ngựa, hào quang lấp lánh”, không thể coi là nguy hiểm. Tuy nhiên, không ít ý kiến đồng tình bởi họ thấy nhiều diễn viên quá vất vả, thậm chí gặp tai nạn trên phim trường bất cứ lúc nào. Đạo diễn Bùi Tuấn Dũng cho rằng, những nghệ sĩ trình diễn hay sáng tạo đều phải luyện tập, làm việc bất kể ngày đêm, bất kể giờ giấc. Làm nghệ thuật thực sự là công việc vất vả, nặng nhọc và chỉ đam mê với nghề mới khiến người ta vượt qua được thôi. Ngoài ra, đây còn là một nghề nguy hiểm trong đó chủ yếu là nghệ sĩ trình diễn, một phần nghệ sĩ sáng tạo và khối kỹ thuật phục vụ nghệ thuật. “Dễ dàng nhận thấy trong các nghề biểu diễn như xiếc, đóng thế, quay phim mạo hiểm… đã có rất vụ tai nạn tồi tệ, thậm chí tử vong. Một quay phim Điện ảnh Quân đội từng rơi khỏi tàu khi đang tác nghiệp ở thượng nguồn sông Đà và không qua khỏi…”, vị đạo diễn cho hay. Ông cũng bày tỏ băn khoăn khi thông tư mới này có lẽ chỉ thực thi với khối diễn viên công chức làm việc trong môi trường nhà nước. Những diễn viên tự do rất khó áp dụng vì họ làm việc theo thỏa thuận, không có bảo hiểm xã hội và chế độ khác đi kèm…
HẢI HẬU
Hải Hậu
