Trường hợp doanh nghiệp chây ỳ, trốn đóng bảo hiểm xã hội: Gỡ vướng trong xử lý hình sự

Người sử dụng lao động thực hiện đúng trách nhiệm tham gia BHXH, BHYT, BHTN để bảo đảm quyền lợi NLĐ.

Trong ảnh: Công nhân Công ty TNHH BH ICH (quận Kiến An) trong giờ sản xuất.

Khó khăn trong thu thập hồ sơ

Theo đại diện Phòng Thanh tra - Kiểm tra (BHXH Hải Phòng), tại Hải Phòng, đến thời điểm này, các cơ quan chức năng chưa tiến hành khởi tố vụ việc nào về hành vi chây ỳ, trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN cho người lao động (NLĐ). Nguyên nhân là do gặp những vướng mắc, khó khăn trong xác định hành vi vi phạm, thu thập tài liệu, chứng cứ liên quan. Quá trình thanh tra, kiểm tra, thu thập tài liệu tại các doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn, một số đơn vị gây khó dễ, không hợp tác hoặc nếu có hợp tác thì giấy tờ, hồ sơ cũng được “biến tấu” để che giấu sai phạm. Đơn cử, báo cáo tài chính của đơn vị chưa sát, đúng với thực trạng hoạt động của đơn vị; một số đơn vị cung cấp nhưng không đầy đủ hồ sơ, tài liệu... Vì vậy, cơ quan BHXH không có cơ sở chính xác về hành vi vi phạm để chuyển cơ quan công an điều tra và khởi tố. Ngoài ra, để phục vụ công tác điều tra, cần nhiều giấy tờ liên quan như: hợp đồng lao động bản chính, bảng lương, phụ cấp tất cả nhân viên của đơn vị, thu nhập tăng thêm làm cơ sở đóng BHXH, BHYT, BHTN…, trong khi những yêu cầu này nằm ngoài thẩm quyền của cơ quan BHXH.

Hiện, hành vi chậm đóng BHXH, BHYT, BHTN đối với NLĐ vẫn chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm do không có yếu tố gian dối hoặc thủ đoạn khác; chưa quy định rõ dấu hiệu đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà còn vi phạm; số tiền tính lãi thời gian chậm đóng có được tính làm căn cứ kiến nghị khởi tố hay không… Năm 2021, Công an thành phố phối hợp BHXH thành phố kiểm tra công tác thực hiện chính sách BHXH, BHYT tại 5 đơn vị sử dụng lao động. Sau kiểm tra, các đơn vị nộp số tiền nợ hơn 700 triệu đồng, đóng BHXH đối với 63 lao động, xử phạt vi phạm hành chính đối với một đơn vị sử dụng lao động với số tiền hơn 37 triệu đồng. Việc các doanh nghiệp khắc phục sai phạm ngay sau kiểm tra (dù là khắc phục 1 phần) chưa đủ yếu tố để cấu thành tội phạm. Mặt khác, hơn 2 năm qua, dịch bệnh COVID-19 ảnh hưởng nặng nề đến tình hình sản xuất - kinh doanh của các đơn vị, doanh nghiệp, một số đơn vị lấy lý do bị ảnh hưởng bởi dịch bệnh, chậm đóng BHXH, BHYT, BHTN cho NLĐ (không có hành vi gian dối) thì cơ quan chức năng chưa có cơ sở thể điều tra, khởi tố ngay được.

Hiện, toàn thành phố có 2.127 đơn vị nợ đóng BHXH, BHYT, BHTN với tổng số tiền là 967,7 tỷ đồng. Trong đó, có gần 341 tỷ đồng tiền nợ của 15 đơn vị thuộc tập đoàn Vinashine; gần 185 tỷ đồng tiền nợ của 922 đơn vị, doanh nghiệp dừng hoạt động sản xuất - kinh doanh, chủ là người nước ngoài bỏ trốn, giải thể và phá sản (874 đơn vị dừng hoạt động sản xuất - kinh doanh, 24 đơn vị có chủ người nước ngoài bỏ trốn, 11 đơn vị giải thể và 13 đơn vị phá sản).

Sớm triển khai công cụ nhận diện dấu hiệu vi phạm

Trước những khó khăn trên, mới đây, tại cuộc làm việc với BHXH Hải Phòng, Phó vụ trưởng Vụ Thanh tra - Kiểm tra (BHXH) Việt Nam Phạm Tuấn Cường cho biết: Đối với các doanh nghiệp chây ỳ, trốn đóng BHXH, BHTN, BHTN cho NLĐ, BHXH Việt Nam chủ động rà soát, phát hiện đơn vị có dấu hiệu vi phạm và đề nghị BHXH các địa phương chủ động thực hiện công tác kiểm tra, lập biên bản xác minh, củng cố hồ sơ ban đầu để chuyển cơ quan công an. Bên cạnh đó, cơ quan công an hướng dẫn BHXH địa phương về hồ sơ, thủ tục theo đúng quy định. Để có thể thu thập được các thông tin, tài liệu phục vụ công tác điều tra, khởi tố, BHXH địa phương cần phối hợp lực lượng an ninh, nắm bắt tình hình “sức khoẻ” doanh nghiệp để kịp thời phát hiện, đưa ra nhận định, đánh giá chính xác về hành vi vi phạm của doanh nghiệp. Trong các đợt thanh tra phải có quyết định xử lý và gửi kết quả xử lý đến cơ quan chức năng như: công an, tòa án, viện kiểm sát, tổ chức công đoàn nhằm báo cáo, làm căn cứ xử lý hình sự sau này.

Nhằm phục vụ công tác nghiệp vụ, năm 2021, ngành BHXH xây dựng 121 dấu hiệu nhận diện của 77 hành vi vi phạm trong thực hiện chính sách BHXH, BHYT, BHTN. Theo đó, phần mềm sẽ thường xuyên cập nhật, phân tích dữ liệu, đưa ra các chỉ số cảnh báo có dấu hiệu rủi ro trong nghiệp vụ, đồng thời, cung cấp các dữ liệu chi tiết để phục vụ đối soát, xử lý nghiệp vụ, tổ chức thanh tra, kiểm tra. Dấu hiệu nhận diện được phân tích, so sánh theo mức độ tương đối hoặc tuyệt đối, dựa trên mức độ gia tăng bất thường so với đơn vị khác, gia tăng bất thường so với kỳ trước hoặc chỉ số cao hơn mức bình quân toàn quốc. Phạm vi phân tích dữ liệu có quy mô toàn quốc, từ cấp tỉnh đến cấp quận, huyện. Đây là công cụ hữu ích để cơ quan BHXH có cơ sở, dữ liệu cung cấp, phối hợp với cơ quan công an hoàn thiện hồ sơ, khởi tố các vi phạm.

Phó giám đốc BHXH Hải Phòng Nguyễn Văn Thạnh cho biết: Hiện, BHXH thành phố xây dựng quy chế phối hợp Công an thành phố trong thanh tra chuyên ngành đối với các đơn vị nợ đọng BHXH, BHTN, BHYT. Theo đó, hai đơn vị chủ động phối hợp trao đổi, cung cấp thông tin, tài liệu có liên quan đến các hành vi vi phạm; kiên quyết xử phạt vi phạm hành chính đối với các doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng BHXH, BHTN, BHYT làm cơ sở để xử lý hình sự theo quy định. Bên cạnh đó, BHXH thành phố nỗ lực thực hiện nhiều giải pháp để thu hồi nợ đọng, như đôn đốc các đơn vị sử dụng lao động thu ngay khi đơn vị có dấu hiệu chậm đóng; công khai danh sách các doanh nghiệp nợ BHXH trên các phương tiện thông tin đại chúng; thường xuyên nắm thông tin hoạt động của doanh nghiệp để có biện pháp, giải pháp kịp thời đối với các doanh nghiệp mới phát sinh nợ, không để nợ kéo dài hoặc nợ với số tiền lớn./.